Responsibility as a Primary Environmental Virtue in Islam

 Asian Journal of Philosophy and Religion (AJPR) Vol. 2, No. 1 (2023): 187- 206

Abstract

The exploration of environmental virtues within religious teachings has gained significant attention in recent years, as scholars in the field of religious environmentalism seek to apply the framework of environmental virtue ethics to religious contexts. This paper focuses on Islam and proposes that responsibility is a fundamental environmental virtue within this tradition. By employing a qualitative analysis method, the paper examines scriptural and scholarly resources within Islam to provide a comprehensive understanding of this virtue. The argument posits that responsibility is considered an environmental virtue due to its essential role in guiding Muslims' attitudes and behaviors towards God, themselves, society, and the natural world. It emphasizes that the concept of responsibility in Islam can only be fully comprehended within the broader Islamic worldview, which acknowledges God as the ultimate source and owner of all things and recognizes the pivotal role of human beings in God's divine plan. This research not only contributes to the broader discourse on religious environmental virtue ethics but also specifically advances the development of an Islamic environmental virtue ethics framework.

Download full article

Formation of an ecological conscience: a Christian imperative

 

Verbum SVD 64:2 (2023): 199-214

Abstract

Amidst ongoing ecological crises, the global community has recognized the critical importance of addressing ecological issues and forging a sustainable connection with the environment. As humanity grapples with the profound consequences of environmental degradation and climate change, various philosophical, ethical, and spiritual perspectives have emerged to guide our collective response. A key aspect of this endeavor is the development of an ecological conscience within each individual. This essay explores the Christian tradition, particularly within the Catholic Church, as a valuable source for shaping and nurturing an ecological conscience. Drawing on scriptural and magisterial sources, it delves into the concepts of ecological conversion, ecological conscience, and ecological consciousness, emphasizing the need for a transformative shift in attitudes and behaviors towards the environment. By nurturing an ecological conscience and integrating spiritual practices with environmental stewardship, Christian disciples contribute to the creation of a more sustainable and just world. This essay calls for a reimagining of Christian spiritual sources and practices to align them with ecological concerns, enabling a purposeful formation and nurturing of an ecological conscience.

 Download full article

‘Does a falling tree in the forest make a sound when there is no one to hear?’

In his novel Small Gods, the British author Terry Pratchett wrote: “One of the recurring philosophical questions is: ‘Does a falling tree in the forest make a sound when there is no one to hear?’ Which says something about the nature of philosophers, because there is always someone in a forest. It may only be a badger, wondering what that cracking noise was, or a squirrel a bit puzzled by all the scenery going upwards, but someone. At the very least, if it was deep enough in the forest, millions of small gods would have heard it.”

Pratchett’s humorous quip challenges the notion of isolation inherent in the question by suggesting that there is "always someone in a forest." He points out that the forest is not devoid of observers, even if they are creatures like badgers or squirrels. Perhaps there are even “millions of small gods” inhabiting this place that is full of life and activities by sentient beings. This assertion renders absurd the underlying assumption of a forest without human presence as empty and devoid of awareness and consciousness. Indeed, it invites us to contemplate the possibility that perception is not limited to the human realm and consciousness is inherent in the natural world, that even in the quietude of a forest, active observation and contemplation persist.

Unfortunately, the creatures in the forest are not able to participate in the philosopher’s thought experiment to voice their displeasure with its premise. Their presence is relegated to the symphony of the woods: the gentle rustling of leaves as they dance to the tune of the wind's whisper, the swift patter of animal paws weaving a narrative of sustenance, and the inquisitive melodies of birds serenading their mates in nature's choir. If human beings happen to set foot in the forest and take time to contemplate this vibrant web of existence, they might realize that there isn’t any natural phenomenon taking place without an observer somewhere being aware of the event. This realization, however, would make it possible for them to answer the question that Thai scholar monk Prayudh Payutto posed to his listeners in a lecture: “Is the relationship between Thai people and forests one of friendship or of enemies?” Indeed, the response will depend on whether one is able to even conceive of a relationship between humans and non-human entities.

Religious Environmental Virtues: Compassion

Compassion is an emotional reaction that arises from empathy – the ability to recognize, understand, and share the thoughts and feelings of others.[1] Thus, compassion is defined as “an empathic understanding of a person's feelings, accompanied by altruism, or a desire to act on that person's behalf.”[2] Compassion compels one to feel a genuine desire to offer assistance to others to alleviate their suffering in the face of trials and tribulations. Within the human community, it is an expression of kindness that stems from recognizing the shared humanity of individuals. However, in the context of inter-creationality, it is the shared reality of mundane existence characterized by vulnerability and suffering.

In Buddhism, compassion is often mentioned in the same breath with ‘loving kindness,’ which encompasses a whole range of positive attitudes and actions that demonstrate empathy, kindness, mercy, and solidarity with others. Loving kindness and compassion are two of the four sublime abodes along with sympathetic joy and equanimity. Loving kindness is the wish that all sentient beings, without exception, be happy while compassion is the genuine desire to alleviate the sufferings of others which one is able to feel. Buddhism emphasizes extending loving-kindness universally, promoting boundless goodwill and harmonious relationships with all beings, devoid of enmity or ill will (A.I.183). The Buddha exhorted the faithful to exercise loving kindness to others no matter whether they are weak or strong, big or small, seen or unseen, near or far away. Monks are enjoined also to have loving kindness even in the face of challenges and difficulties (M.I.123).

Along with loving kindness, compassion is essential to one’s moral perfection. In Buddhism, the pursuit of human perfection, embodied by concepts such as Buddhahood, arhatship, bodhisattvahood, and others, is achieved through a lifelong commitment to nurturing virtues like wisdom and compassion.[3] Compassion is exemplified by the Buddha himself who is said to be the “one person who arises in the world…out of compassion for the world” (A.I.23) and continued the mission of propagating the dhamma “simply out of sympathy and compassion for living beings” (A.II.177). Thus, as Simon P. James observed, “To be compassionate is to feel compassion for all sentient beings, human and non-human, and to act so as to alleviate their suffering.”[4]

The practice of loving kindness and compassion holds a potent power to transform society and the environment in ways that are profound and far-reaching. These sublime virtues, as the Buddha so eloquently taught, are to be nurtured and cultivated by monks and laypeople alike, with the aim of extending their influence beyond the boundaries of their immediate communities, towards the entire world.[5] How could one limit their compassion and kindness solely to human and sentient beings, while the destruction of rainforests and the pollution of the air and rivers harm countless living beings, both great and small?

The true implication of loving kindness and compassion, when applied to the environment, requires us to respond to all dimensions of life with sensitivity and care, and to consider the ecological balance of all aspects of nature. It is not enough to be selectively compassionate; instead, a truly compassionate person extends their loving kindness and compassion to all sentient beings and to the non-sentient environment that support the flourishing of living beings. The virtuous dealings of such a person with the entire world reflect their level of compassion.[6]

In Confucianism, compassion can be found in the virtue of ‘ren’ (仁), which as discussed in Chapter 3, is one of the most important virtues. It is a central concept that refers to a combination of kindness, benevolence, and humanity towards others. It emphasizes the importance of treating others with compassion, empathy, and understanding, and is often described as the foundation of all other virtues. According to Mencius, a disciple of Confucius, people are naturally born with a sense of compassion and care for others. Compassion constitutes one of the four innate ‘sprouts’ that if properly nurtured and cultivated will help the person to become a more fully realized person imbued with the virtue of ren. Just as a seed needs the right conditions of sunlight, water, and soil to grow, the sprout of compassion needs the right conditions to flourish. These conditions include a supportive environment, positive role models, and the opportunity to practice compassion regularly.

The goal of practicing kindness and compassion as part of ren is to create a harmonious society, where everyone is treated with dignity and respect, and where there is a sense of community and social responsibility. This virtue can also promote environmental well-being by cultivating a sense of compassion and care towards all living beings, including the natural world. Mencius wrote that a virtuous person is “benevolent towards the people” and “feel love for all things.”[7] It has been stated that in Confucianism, there is no injunction to display benevolence to non-human beings for their own sake.[8] However, there are strands of Confucian thought that seem to moralize the relationship between human beings and nature. Indeed, Wang Yangming (1472–1529) proposed a perspective that sees the unity of human beings and the universe. He believed that the benevolent heart forms a connection with all things, leading to a sense of solidarity with others. Whether it's witnessing a child in danger, the suffering of animals, or the destruction of plants and even inanimate objects, our benevolence allows us to empathize and unite with them. In this perspective, the relationship between humans and nature is imbued with moral significance. Negative behaviors that harm the environment are condemned as morally wrong, while positive actions that respect the natural order are praised as virtuous. This holistic worldview embraces the idea that all people are considered as siblings and all things are seen as companions. This moral consciousness influences human awareness of the interconnectedness between humans and the natural world, promoting environmental protection and emphasizing human responsibility towards the environment.[9]

The philosopher Arthur Schopenhauer whose thought was greatly influenced by Buddhism, remarked, “Compassion for animals is intimately associated with goodness of character, and it may be confidently asserted that he who is cruel to animals cannot be a good man.”[10] The ethical framework of religious traditions demonstrate that they can enable human awareness of the moral responsibility that human beings must have toward non-human creation. By extending our kindness and compassion to the environment, we can foster sustainable practices and protect the natural world from harm. The practice of these virtues enables us to understand and appreciate the interconnectedness and value of all things, leading us to a deeper appreciation for the natural world and a desire to preserve it for generations to come. A quote that sometimes has been attributed to Chief Seattle, a Native American leader of the Suquamish and Duwamish tribes declares, “We do not inherit the earth from our ancestors, we borrow it from our children.”[11] It is impossible to separate benevolence towards human beings from that of non-human nature, for they are intertwined and inextricable from one another. As such, our compassionate actions must encompass the whole of the environment, leaving no stone unturned in our quest for a better world.

----------

[1] Pyschology Today, “Empathy,” https://www.psychologytoday.com/us/basics/empathy

[2] Jacinta Jiménez, "Compassion vs. empathy: Understanding the Difference," BetterUp, July 16, 2021, https://www.betterup.com/blog/compassion-vs-empathy#:~:text=Consider%20these%20definitions%3A,creates%20a%20desire%20to%20help.

[3] Damien Keown, “Buddhism and Ecology: A Virtue Ethics Approach,” Contemporary Buddhism 8, no. 2 (2007):101.

[4] Simon P. James, Zen Buddhism and Environmental Ethics (Burlington, VT: Ashgate Publishing Company, 2004), 128.

[5] Pragati Sahni, Environmental Ethics in Buddhism: A Virtues Approach (New York: Routledge, 2007), 120.

[6] Simon P. James, “Against Holism: Rethinking Buddhist Environmental Ethics,” Environmental Values 16, no. 4 (2007): 457.

[7] Quoted in Xinzhong Yao, “An Eco-Ethical Interpretation of Confucian Tianren Heyi,” Frontiers of Philosophy in China 9 (2014): 576.

[8] Yao, “An Eco-Ethical Interpretation of Confucian Tianren Heyi,” 579.

[9] Yao, “An Eco-Ethical Interpretation of Confucian Tianren Heyi,” 581.

[10] Arthur Schopenhauer, The Basis of Morality (London: George Allen & Unwin Ltd, 1903).

[11] There is no definitive source for this quote. The quote has been ascribed to various individuals, including Wendell Berry, Ralph Waldo Emerson, Chief Seattle, Moses Henry Cass, Dennis J. Hall, Helen Caldicott, Lester Brown, David R. Brower, and Taghi Farvar. It has also been associated with both a Native American proverb and an Amish saying.

Religious Environmental Virtues: Gentleness

In human-nature relationship, the practice of gentleness emerges as a fundamental approach to human interactions with non-human beings. Indian religions uphold and teach the virtue of gentleness, symbolized by ahimsa (nonviolence), as integral to personal moral development. Ahimsa extends to all living beings, regardless of size or form. Among the four major Indian religions – Hinduism, Buddhism, Jainism, and Sikhism – Jainism stands out for its profound and radical interpretation and application of ahimsa. Jainism is rooted in the belief that every living entity, including certain non-living elements like air and water, possesses a varying level of consciousness and complexity. Jains are encouraged to manifest the highest degree of nonviolence in their daily conduct and adopt a vegetarian diet to minimize harm to living beings. Recognizing the presence of minute organisms in the air we breathe, the water we drink, and the surfaces that we move or rest on, we assume responsibility for the harm we may cause.[1] Jains are taught to live with minimal harm. Within Jain ascetic tradition, there exists a rare practice of self-starvation to death, viewed as the ultimate act of ahimsa. This decision stems from pure motives, detachment from the physical body, and compassion for all living beings. This sacred passing is revered for its transformative potential in advancing the soul towards liberation, attainable by those who have achieved elevated levels of compassion and wisdom. These individuals willingly choose death over inflicting pain or harm, even to the tiniest creatures.[2]

In Buddhism, ahimsa also serves as the primary precept and unequivocally denounces the intentional harm of sentient beings as morally reprehensible. The teachings of the Dhammapada reminds that all living beings, akin to ourselves, instinctively recoil at the mere thought of pain and hold their own lives dear. Consequently, the intentional infliction of suffering upon others is a grave injustice that cannot be justified (Dp.129-130). Buddhism advocates for the cultivation of gentleness not only in our day-to-day interactions with fellow human beings and animals, but also in our choice of livelihood, urging us to abstain from occupations that cause harm to others (A.V.177; The.242-3). Although the non-violence virtue directly applies to how we treat other sentient beings, it would be incongruous for an individual to display gentleness towards humans and animals while callously disregarding the well-being of plants and even inanimate entities. A genuinely gentle person would be expected to extend the same demeanor towards other beings such as plants and even non-living things like a historic boulder or a cave. When gentleness permeates a person’s veins, it is displayed in his/her actions which affect all the things around him/her.

In Christianity, much like in Indian religions, gentleness holds great reverence and is considered one of the fruits of the Holy Spirit (Gal. 5:22-23). Jesus himself emphasized the significance of gentleness, proclaiming that the meek shall inherit the earth (Mat. 5:5). The Apostle Paul echoed this sentiment, urging Christians to display their gentleness openly, recognizing it as a fundamental trait of a follower of Christ (Col. 3:12). Although some may mistakenly perceive gentleness as a sign of weakness, it is, in fact, a tender strength. Jesus even described himself as "gentle and lowly in heart" when inviting people to embrace his teachings (Mat. 11:29-30). Christian leaders are called to embody gentleness in their governance of the church and interactions with others (2 Tim. 3:3; 2:24-25). The esteemed theologian Thomas Aquinas listed gentleness as one of the cardinal virtues, while Saint Augustine described it as the ‘art of self-mastery’ – an art that is often overlooked or underdeveloped.

In our modern age, plagued by environmental degradation and violence, gentleness remains an indispensable virtue. Embodying gentleness bestows upon us a precious gift that can catalyze the flourishing of our environment. It extends beyond interactions with fellow human beings to encompass our treatment of all living beings. As Mahatma Gandhi, the great Indian nationalist leader, said, "The greatness of a nation and its moral progress can be judged by the way its animals are treated."[3] A gentle person is mindful of their actions and intentions, avoiding physical and emotional harm to others. Indeed, the well-being of the environment is intricately connected to a human community that embraces gentleness in all its interactions. Adopting a gentle approach serves as a safeguard against negative environmental consequences, such as the loss of biodiversity caused by hunting or deforestation. By refraining from acts of violence towards living beings, we actively contribute to the intended flourishing of the environment. Embodying gentleness not only entails a personal commitment but also calls for a profound responsibility towards the environment and all its inhabitants, compelling us to live in harmony and recognize the inherent interconnectedness. As eloquently expressed by John Muir, the Scottish-American naturalist, "When we try to pick out anything by itself, we find it hitched to everything else in the Universe."[4] Gentleness, therefore, emerges as a formidable force for the greater good, fostering personal growth and nurturing the flourishing of our beloved home planet.

[1] Jeffery D. Long, Jainism: An Introduction (New York: I.B. Tauris, 2009), 100.

[2] Jeffery D. Long, Jainism: An Introduction (New York: I.B. Tauris, 2009), 110.

[3] Peta, “PETA Honors Gandhi’s Lifelong Commitment to Animal Liberation,” https://www.peta.org/features/gandhi/

[4] John Muir, My First Summer in the Sierra (New York: The Modern Library, 2003), 166.

Some Elements of Authentic Christian Personhood

Irenaeus of Lyons who was a bishop in the early Christian church and a prominent theologian in the second century AD reportedly said, “The glory of God is a human being fully alive; and to be alive consists in beholding God.” The quote emphasizes the idea that human beings are meant to live fully and abundantly, in a way that reflects the glory of God. This involves not only physical health and vitality, but also a spiritual connection to God that allows us to truly live and thrive. The basis for Irenaeus’ sentiment can be found in the Gospel for it was Jesus himself who declared that his purpose for coming into the world was so that humanity “may have life, and have it to the full” (John 10:10).

These two statements embody the aim of Christian humanistic outlook which is to make God’s glory seen and felt by humanity being fully and truly itself as intended by its Creator. What needs to be explicated is what does it mean for human beings to be authentically and fully themselves? How is it manifested in human attitudes, behavior and relationship with God, with fellow human beings, and with all of creation? To be fully alive, or to flourish, is a notion so rich and varied, it bears many hues. It may encompass our physical and social well-being, or the attainment of worldly success. It may speak to a life imbued with purpose, one that finds fulfillment in all its moments, or to the pursuit of an admirable existence. To some, it may mean a deep and intimate communion with the divine, as they seek to connect with the shared community of God. And yet, the implications of flourishing may shift and change, depending on the social, cultural, and temporal context being considered.

Catholic theological anthropology proposes a vision of human flourishing distinctly and integrally tied to our relationship with God and with fellow human beings as well as all of God’s creation. According to this vision, human flourishing is not simply a matter of individual success or achievement, but rather a holistic and integrated state of being. It is a state in which we are in right relationship with God, experiencing a deep and abiding sense of love, grace, and belonging. It is also a state in which we are in right relationship with one another, living in a community marked by compassion, justice, and mutual care. And it is a state in which we are in right relationship with the natural world, recognizing our role as stewards of creation and seeking to live in harmony with the rest of God's creatures.

So what does authentic Christian personhood look like? Following are some elements of this vision of being authentically human in the Christian vision.

To Become Fully the Image of God

The doctrine of the imago Dei, derived from the words of Genesis 1:27, declares that when God chose to create humanity, we were fashioned in the likeness of God – not in the sense of physical image of the infinite, but imbued with qualities that reflect the divine. These include free will, wisdom, reason, moral conscience, a sense of justice, and love for others. While some may be tempted to allow this special association with God to inflate their sense of self-importance, such an attitude is misguided. The profound dignity that the Creator has bestowed upon us instead reinforces the fundamental importance of human relationships. By sharing His very nature with us, God reveals that we are “not just something, but someone.” Like the divine, we possess the ability to know ourselves, to possess ourselves, and to offer ourselves freely in communion with others.[1] According to Pope Francis, “The creation accounts in the book of Genesis contain, in their own symbolic and narrative language, profound teachings about human existence and its historical reality. They suggest that human life is grounded in three fundamental and closely intertwined relationships: with God, with our neighbour and with the earth itself.”[2]

Genuine relationship requires a willingness to fully acknowledge, appreciate, and cherish the other person with love, rather than dominating or oppressing them. It is important, therefore, that Christians understand the mandate of “dominion” in Genesis 1:28 through the lens of relationship rather than power. Pope Francis asserted, “The biblical texts are to be read in their context, with an appropriate hermeneutic, recognizing that they tell us to ‘till and keep’ the garden of the world (cf. Gen 2:15). ‘Tilling’ refers to cultivating, ploughing or working, while ‘keeping’ means caring, protecting, overseeing and preserving. This implies a relationship of mutual responsibility between human beings and nature.”[3] When this relationship with nature is jeopardized due to misinterpretation of God’s mandate, our relationship with our human brothers and sisters are also negatively impacted. And as in interconnected chain, our relationships with ourself and with God are likewise broken.[4] Thus, becoming human in the Christian outlook is to become more truly the image of God in our set of relationships that extends to all facets of existence.

To be Perfect as the Heavenly God is Perfect (Matt. 5:48)

The poet Alexander Pope affirmed, “To err is human.” Being human has long been regarded as a license to err, a declaration of our frailties in the physical, emotional, mental, and spiritual spheres. While we may indeed falter and display a multitude of moral imperfections, religious traditions, including Christianity, have consistently urged their followers to refuse complacency in the face of their shortcomings. To become truly human is not to accept the reality of our deficiencies and simply make do with our limitations. Rather, it is to strive to overcome them with both our personal effort and the grace of God. We are called by Jesus in the Sermon on the Mount to rise above our imperfections and become perfect as the Heavenly Father is perfect.

In our contemporary understanding of the word ‘perfect,’ Jesus’ exhortation seems like an extraordinarily tall order. According to Jonathan Pennington, the contemporary understanding of the word denotes a state of “moral perfection, absolute purity, and even sinlessness.”[5] This is a source of great misunderstanding and confusion. How can we carry out a sinless life when the doctrine of the fall tells us that sin is inherently a part of human existence even from the moment of our birth? Pennington, however, asserted that the original Greek word ‘τέλειος’ as it appears in the New Testament can be more accurately translated as ‘whole,’ ‘complete,’ or ‘virtuous.’[6] Therefore, in the context of Jesus’ sermon, the call to perfection is tantamount to an exhortation to grow in spiritual maturity and integrity. These qualities serve as the antidote to the broken relationship with God due to the sins of disobedience and hubris. It implies growth in relationship with God, to more fully embody God’s nature, to more clearly become the imago Dei as God intended when God created each of us. As Pope Benedict XVI assured, “Each of us is the result of a thought of God. Each of us is willed, each of us is loved, each of us is necessary.”[7]

To Become Disciples of Christ

The Christian who is steeped in spiritual maturity and has achieved authentic personhood, naturally becomes a devoted disciple of Christ, and proclaims the Kingdom of God. To become a disciple of Christ means to be firmly attached to the person, the teachings, and the vision of Christ about the kingdom of heaven, governed by justice, peace, and harmony. It is a kingdom where the most ferocious of natural enemies lie side by side without fear of becoming each other's prey, and where even infants can fearlessly lead dangerous lions and frolic with venomous cobras (Isaiah 11:6-8). In this heavenly realm, where the values of divinity reign supreme, there is no place for fear of violence and harm. Instead, there is perfect harmony among all creatures of nature and peace between human beings and the natural world. Thus, to become a disciple of Christ means to embrace the role that is an intrinsic part of our relationship with God, defined by our being the imago Dei.

As disciples of Christ, we are called to embrace the sacred task of proclaiming the Good News to all of creation. In Mark 16:15, Jesus instructs his disciples to "Go into all the world and proclaim the gospel to the whole creation," emphasizing the universality of the message. The prophet Isaiah also envisioned a world in which the knowledge of the Lord fills the entire earth, with no corner left untouched by divine wisdom (11:9). The Good News is not meant for human beings alone but is to be celebrated by all of creation, as expressed in the exultant words of Isaiah, "Sing for joy, O heavens, and exult, O earth! Break forth, O mountains, into singing! For the Lord has comforted his people, and will have compassion on his suffering ones" (49:13). This is a world in which even the mountains burst into song, overcome with the goodness of God. To be true disciples, we must cultivate a deep and abiding relationship with all that fills the earth and the cosmos. Only through openness and humility can we begin to comprehend the vastness of God's creation and the immense joy that comes with proclaiming the Good News to all of it.

Another important mission of the disciple of Christ is to be a community of love and service. In commanding his disciples to love one another as He had loved them, Jesus emphasized the centrality of love in the relationship between Himself and his followers, and among the followers themselves. It is through this bond of love that Christ's disciples are identified, and it is through this love that the disciple can extend themselves to the most vulnerable and marginalized. For Christ declared that by loving these individuals, we love Him (Mattew 25). But the scope of this love extends beyond human beings, encompassing all of creation. Christ is the "firstborn of all creation" (Col. 1:15), and it is through Him that "all things have been created...and in Him all things hold together" (Col. 1:16-17). His love for us and for all of creation is demonstrated in his reconciling of all things to himself through his cross and resurrection (Col. 1:20). Therefore, to be a disciple of Christ is to be in relationship not only with Him, but also with all of creation which was brought into existence through the Word.

------------

[1] Catechism of the Catholic Church, 375.

[2] Pope Francis, Laudato Si, 2015, no. 66, https://www.vatican.va/content/francesco/en/encyclicals/documents/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html.

[3] Pope Francis, Laudato Si, no. 67.

[4] Pope Francis, Laudato Si, no. 70.

[5] Jonathan T. Pennington, The Sermon on the Mount and Human Flourishing: A Theological Commentary (Grand Rapids, MI: Penguin Books, 2017), 138.

[6] Ibid.

[7] Pope Benedict XVI, Homily for the Solemn Inauguration of the Petrine Ministry, April 24, 2005, https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/en/homilies/2005/documents/hf_ben-xvi_hom_20050424_inizio-pontificato.html

Đối thoại liên tôn với việc chăm sóc ‘ngôi nhà chung’ của nhân loại (Phần 2/2)

 

3. Các hình thức đối thoại liên tôn trong bối cảnh môi trường

Đối thoại liên tôn được thực hiện qua bốn hình thức đã được công nhận rộng rãi bao gồm: 1) đối thoại trong cuộc sống; 2) đối thoại bằng sự hợp tác trong hành động; 3) đối thoại tâm linh; và 4) đối thoại giữa các chuyên viên hay chức sắc tôn giáo. Các hình thức này không độc lập mà gắn kết với nhau và hỗ trợ cho nhau. Ví dụ, hình thứ thứ hai – đối thoại hành động – nên được định hình dựa trên các nguyên lý thần học vững chắc xuất phát từ từng truyền thống tôn giáo. Tương tự, đối thoại giữa các chuyên gia (hình thức thứ tư) nên tạo cảm hứng cho các tín đồ sẵn sàng có những trải nghiệm tâm linh về các tôn giáo khác (hình thức thứ ba). Trong phần này, chúng ta sẽ tìm hiểu về các hình thức đối thoại liên tôn trong bối cảnh chăm sóc ngôi nhà chung của nhân loại.

3.1. Đối thoại trong cuộc sống

Thuật ngữ "đối thoại trong cuộc sống" thường được sử dụng để mô tả các tương tác hằng ngày và mối quan hệ xảy ra giữa những người thuộc các tôn giáo khác nhau. Tài liệu "Đối thoại và Công bố" của Thánh bộ Truyền giáo cho các Dân tộc và Hội đồng Giáo hoàng về Đối thoại Liên tôn diễn tả đối thoại trong cuộc sống là "mọi người cố gắng sống trong tinh thần cởi mở và thân thiện, chia sẻ niềm vui và nỗi buồn, những vấn đề và mối ưu tư của con người."[1] “Cuộc sống” là từ mà chúng ta sử dụng để mô tả tất cả những gì diễn ra trong từng ngày, cho dù đó là làm việc chăm sóc vườn tược, chạy bộ mỗi sáng ở công viên gần nhà, đi mua đồ tạp hóa ở siêu thị trong phố, hoặc tham gia vào các hoạt động cộng đồng do nhà thờ, nhà chùa hoặc tổ chức xã hội khác tổ chức.

Bởi vì cuộc sống là yếu tố bao hàm nhất trong trải nghiệm con người, đối thoại trong cuộc sống có thể mang nhiều hình thức khác nhau, bao gồm các giao tiếp trong gia đình, nơi làm việc, hoặc trong một lễ hội trong cộng đồng. Khi xã hội ngày càng trở nên đa văn hóa và đa tôn giáo do di cư, du lịch, học tập hoặc nhu cầu công việc, đối thoại trong cuộc sống có thể diễn ra giữa hàng xóm, đồng nghiệp và bạn cùng phòng ở ký túc xá trường đại học. Ngày nay việc kết hôn với người khác tôn giáo trở nên phổ biến hơn, nên các gia đình cũng đang trở nên đa tôn giáo hơn. Một thống kê cho thấy gần 40% người Mỹ kết hôn với người thuộc tôn giáo khác.[2] Ở Thái Lan, một quốc gia chủ yếu theo Phật giáo, nên có tới 80% người Công giáo kết hôn với người ngoài Công giáo. Do đó, đối thoại trong cuộc sống có thể diễn ra ngay trong phòng khách và bàn ăn của chúng ta hằng ngày.

Đối thoại trong cuộc sống có thể đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy việc bảo vệ môi trường bằng cách khuyến khích sự cộng tác giữa các cá nhân và cộng đồng thuộc các tôn giáo khác nhau. Đây là cơ hội cho mọi người cùng chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm và giá trị của mình, và cùng nhau làm việc với mục tiêu chung là bảo vệ và bảo tồn thế giới tự nhiên. Đức Đạt-lai Lạt-ma cho rằng đối thoại nên bắt đầu từ trong gia đình. Ngài viết, "Khái niệm đối thoại phải bắt đầu từ cấp độ gia đình. Với tư cách cá nhân, chúng ta phải tự nhìn vào bên trong, điều tra, phân tích và sau đó cố gắng vượt qua những ý kiến trái ngược. Chúng ta không được mất hy vọng hoặc nản lòng trước những xung đột khó chịu mà chúng ta tìm thấy bên trong chúng ta. Đó là một số cách mà chúng ta cuối cùng có thể giải quyết các vấn đề môi trường."[3]

Đối thoại cuộc sống cũng có thể thúc đẩy sự phát triển môi trường bằng cách khuyến khích mọi người cảm nhận sâu sắc hơn về giá trị và tính thiêng liêng của thế giới tự nhiên. Ở Thái Lan, người dân có truyền thống thắt nơ vào những cây cổ thụ. Truyền thống này kết hợp các yếu tố của tín ngưỡng Phật giáo với duy linh thuyết và truyền thuyết địa phương. Người dân tin rằng trong những cây này có các thần linh cư trú và có thể giúp bảo vệ họ và mang lại cho họ những điều may mắn. Phong tục tâm linh này được thực hiện trên khắp Thái Lan, có thể thấy trong các ngôi chùa, khu rừng và ngay cả trên đường phố của các khu vực đô thị. Ở những nơi này người dân có thể tới để cầu nguyện, thắp hương và dâng những đồ cúng như hoa quả, thức ăn để thể hiện lòng biết ơn hoặc cầu xin sự giúp đỡ từ các thần linh.

Niềm tin vào ý nghĩa tâm linh của cây cổ thụ và việc buộc vải quanh chúng phản ánh mối liên kết sâu sắc giữa thiên nhiên và tâm linh trong văn hóa Thái Lan. Cây được coi là biểu tượng linh thiêng của sự trường thọ, sức mạnh và sự khôn ngoan. Chúng bảo vệ đất đai, liên kết thế giới loài người với thế giới tâm linh. Bằng cách thể hiện sự tôn trọng đối với những cây này, người dân duy trì sự hòa hợp giữa con người, thiên nhiên và thế giới siêu nhiên. Ngoài ra, việc buộc sợi vải quanh cây cổ thụ cũng là một cách để tăng cường nhận thức về bảo tồn môi trường. Bằng cách nhấn mạnh tính linh thiêng và tầm quan trọng của cây cối, mọi người được khuyến khích trân trọng và bảo vệ thế giới tự nhiên xung quanh họ. Điều này thúc đẩy ý thức chăm sóc môi trường và nhắc nhở mỗi cá nhân về trách nhiệm bảo vệ tài nguyên Trái Đất.

Mặc dù các Ki-tô hữu và người Hồi giáo tại Thái Lan có thể không có những niềm tin tương tự như những người theo Phật giáo, nhưng khi hòa mình vào môi trường văn hóa Thái Lan, họ có thể học hỏi và cảm nhận về giá trị của yếu tố tâm linh trong phong tục nói trên. Các tín đồ Ki-tô giáo và Hồi giáo có thể tìm ra những phương cách phù hợp với tín ngưỡng của riêng mình để bày tỏ sự cảm nhận về tính linh thiêng của thiên nhiên và thúc đẩy sự phát triển môi trường. Nhiều thần học gia trong cả hai truyền thống Ki-tô giáo và Hồi giáo từng nhận xét rằng, một trong những nguyên nhân của cuộc khủng hoảng sinh thái ngày nay là do con người ngày càng chạy theo thuyết khoa học hiện đại và lãng quên sự hiện diện của Thiên Chúa trong thế giới. Con người ngày càng mù quáng và thờ ơ trước tính thiêng liêng của thiên nhiên vốn do chính bàn tay Thượng đế tạo nên.

3.2. Đối thoại bằng sự hợp tác trong hành động

Khái niệm "đối thoại bằng sự hợp tác trong hành động" trong đối thoại liên tôn đề cập đến quá trình hợp tác giữa những người có tín ngưỡng khác nhau nhằm “đạt tới sự phát triển toàn diện và giải phóng của con người."[4] Sự hợp tác này quan tâm đến các vấn đề nhân đạo, trong đó mọi người chung sức để xác định nguyên nhân gốc rễ của các vấn đề xã hội và tìm ra các giải pháp thực tế nhằm mang lại sự phát triển bền vững và toàn diện cho cộng đồng.

Đối thoại bằng sự hợp tác trong hành động dựa trên quan niệm rằng những người có tôn giáo khác nhau tin rằng các nguyên tắc đạo đức phổ quát có thể làm nền tảng cho việc xây dựng một xã hội công bằng và bác ái. Những quy tắc chung này bao gồm việc tôn trọng và coi trọng giá trị của mỗi cá nhân, thúc đẩy sự phồn thịnh trong cộng đồng, tôn trọng quyền và nghĩa vụ của mỗi người, hỗ trợ các nhóm yếu thế trong xã hội, công nhận giá trị của lao động và quyền của người lao động, khuyến khích tình đoàn kết và nêu cao trách nhiệm đối với môi trường.[5]

Việc chăm sóc môi trường là một lĩnh vực vượt qua ranh giới tôn giáo, sắc tộc, địa vị xã hội… nhắc nhở mọi người về trách nhiệm chung để bảo vệ hành tinh của chúng ta. Tham gia vào đối thoại bằng sự hợp tác trong hành động để chăm sóc môi trường là cơ hội để chúng ta chuyển đổi những giáo huấn thành các thực hành cụ thể vì lợi ích chung. Các tổ chức tôn giáo (faith-based organizations - FBOs) đã được Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) công nhận vì đóng góp của họ trong cuộc chiến chống đói nghèo, thúc đẩy sức khỏe cộng đồng và thúc đẩy phát triển bền vững. Các FBO, đặc biệt là ở cấp địa phương, hợp tác với các tác nhân tôn giáo và đóng vai trò quan trọng trong các sáng kiến liên quan đến bảo tồn môi trường và quản lý tài nguyên một cách hợp lý.[6]

Chính vì hiểu rõ điều này, UNEP tích cực hợp tác với các tôn giáo thông qua các sáng kiến như Faith for Earth Initiative (Sáng Kiến Đức Tin Vì Trái Đất), được khởi xướng vào năm 2017, nhằm thúc đẩy nhận thức và hành động về môi trường. Sáng kiến này tận dụng tầm ảnh hưởng của các tổ chức và nhà lãnh đạo tôn giáo để đối phó với thách thức môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững. Một nỗ lực đáng chú ý khác là Interfaith Rainforest Initiative (IRI). Dự án này tập hợp các nhà lãnh đạo tôn giáo, các dân tộc bản địa và các chuyên gia nhằm bảo vệ rừng mưa và cộng đồng bản địa.[7] Tổ chức Religions for Peace (Tôn Giáo Vì Hoà Bình), được thành lập vào năm 1970, là một liên minh quốc tế hoạt động vì xây dựng hòa bình, giảm nghèo và bảo vệ môi trường thông qua hợp tác đa tôn giáo.[8] Tổ chức hoạt động thông qua mạng lưới các hội đồng đa tôn giáo trên 90 quốc gia.

Sự hợp tác trong hành động không buộc phải diễn ra ở mức quốc tế mà có thể thực hiện ở cấp địa phương hoặc cộng đồng. Tại cộng đồng, những người theo các tôn giáo khác nhau có thể hợp tác trong việc chăm sóc môi trường thông qua các hoạt động như tổ chức sinh hoạt làm vệ sinh môi trường, xây dựng khu vườn cộng đồng và trồng cây xanh, thu gom rác thải và tổ chức chiến dịch tái chế để thúc đẩy quản lý chất thải đúng cách. Ngoài ra, ban tổ chức có thể giáo dục cộng đồng về cách phân loại các loại rác, tái chế và giảm tiêu thụ nhựa.

Khu vườn cộng đồng có thể trở nên một biểu tượng tuyệt vời về sự hoà hợp trong một cộng đồng đa văn hoá và tôn giáo. Các loài cây và hoa với nhiều màu sắc và hình dạng khác nhau trong một khu vườn nói lên vẻ đẹp và tính chất phong phú của sự đa dạng trong cộng đồng. Đây có thể là nơi mọi người trong cộng đồng có thể tới để ngắm nhìn, chụp hình lưu niệm và học hỏi về phương pháp nông nghiệp bền vững. Ngoài ra, khu vườn còn thúc đẩy đa dạng sinh học và bảo tồn động thực vật đồng thời cung cấp sản phẩm hữu cơ cho người dân, đặc biệt những người thiếu thốn trong cộng đồng.

Các sáng kiến trồng cây xanh liên quan đến việc chọn loài cây bản địa, giáo dục thế hệ trẻ và biến các khu vực bị phá rừng hoặc suy thoái thành không gian xanh. Những nỗ lực này tạo điều kiện cho sự đoàn kết, quản lý môi trường và một cộng đồng xanh hơn và bền vững cho thế hệ tương lai.

3.3. Đối thoại về trải nghiệm tâm linh

"Đối thoại về trải nghiệm tôn giáo" là khi "những người với niềm tin vững chắc trong các truyền thống tôn giáo của mình, chia sẻ những kho báu tâm linh của mình, ví dụ như về cầu nguyện và chiêm niệm, đức tin và cách tìm kiếm Thiên Chúa hoặc Đấng Tuyệt đối."[9] Hình thức đối thoại này có thể diễn ra trong thinh lặng khi mỗi bên chỉ hiện diện với nhau để cầu nguyện, thiền, hoặc chia sẻ nếp sống tu trì của tôn giáo bạn. Biểu hiện này nói lên sự nhận thức rằng trong mỗi truyền thống tôn giáo đều có sự hiện diện của sự thiêng liêng. Điều này có thể làm cho đức tin của mỗi người trở nên sâu sắc hơn, đồng thời khuyến khích sự cảm thông, tôn trọng và cảm nghiệm về giá trị của các truyền thống tôn giáo.

Trong đối thoại về trải nghiệm tâm linh, những người tham gia không chỉ đơn thuần thảo luận về kinh nghiệm và niềm tin cá nhân mà còn tham gia tích cực vào các nghi thức tôn giáo của nhau. Bằng cách hoà mình vào trải nghiệm tâm linh này, họ hiểu sâu hơn về các thực hành tâm linh và niềm tin của tôn giáo bạn cũng như cảm nhận được sự thăng tiến trong đời sống tâm linh của chính mình. Ví dụ, tín hữu Công giáo sau khi tham dự những buổi thiền theo Phật giáo có thể thấy đời sống tâm linh và tinh thần của mình được nuôi dưỡng và tâm hồn được bình an hơn. Ngược lại, một Phật tử khi tham dự nghi thức Chầu Thánh Thể của Công giáo có thể cảm nhận về sự linh thiêng của việc chiêm ngắm Mình Thánh Chúa trong sự tĩnh lặng.

Trong bối cảnh chăm sóc môi trường, đối thoại về trải nghiệm tâm linh được thể hiện thông qua các sự kiện cầu nguyện đặc biệt với chủ đề về môi trường. Một sự kiện đáng chú ý nói lên sự giao thoa này là các buổi gặp gỡ giữa các lãnh đạo tôn giáo tại Assisi. Sự kiện Assisi lần đầu tiên được tổ chức vào năm 1986 dưới sự chủ toạ của Đức Giáo hoàng Gioan Phao-lô II. Trong dịp này, các nhà lãnh đạo từ nhiều truyền thống tôn giáo đã đến vùng đất quê hương của Thánh Phan-xi-cô để cầu nguyện và chia sẻ về các mối ưu tư đối với thế giới ngày nay. Mối ưu tư về môi trường đã trở thành một tâm điểm quan trọng trong sự kiện Assisi, đặc biệt trong lần gặp gỡ vào năm 2016 do Giáo hoàng Phan-xi-cô chủ sự. Trong lần gặp gỡ này, bên cạnh cầu nguyện chung với nhau, các nhà lãnh đạo tôn giáo đã ký kết một tuyên bố kêu gọi hành động chống biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường. Các buổi họp Assisi cho thấy việc tổ chức cầu nguyện có thể diễn ra song song với việc đối thoại và hợp tác về các vấn đề môi trường, tăng cường nhận thức và truyền cảm hứng để hành động nhằm bảo vệ ngôi nhà chung của nhân loại.

Ở cấp độ địa phương, cộng đồng tôn giáo có thể tổ chức các nghi lễ kết hợp giữa chủ đề môi trường với các nghi lễ văn hóa - tôn giáo, tạo sự kết nối tâm linh giữa con người và thế giới tự nhiên. Những nghi lễ này có thể tích hợp các yếu tố và biểu tượng môi trường, nhấn mạnh việc chăm sóc môi trường theo cách thức của mỗi truyền thống. Ví dụ, nghi thức cầu an hoặc cầu nguyện dành cho Trái Đất có thể được đưa vào các nghi lễ tôn giáo, thể hiện lòng biết ơn, xin lỗi vì hành động gây hại của con người, đồng thời cầu xin sự soi sáng và hướng dẫn của thượng đế để bảo tồn và làm lành tự nhiên.

Các lễ hội theo mùa cũng là cơ hội thuận tiện để đưa chủ đề môi trường vào trong những sự kiện văn hoá - tôn giáo hàng năm. Những ngày lễ truyền thống như Tết Nguyên Đán và Tết Trung Thu là những dịp tốt để tăng cường nhận thức về môi trường. Đây không chỉ là những lễ hội mang tính chất văn hóa mà còn có ý nghĩa tâm linh. Điển hình trong những ngày Tết, người dân bất kể tôn giáo nào đều tìm đến những nơi thờ phượng để cầu nguyện theo niềm tin của mình. Việc Tết Nguyên Đán rơi vào mùa xuân nói lên sự hồi phục, sức sống, và phồn thịnh của tự nhiên. Đây là thời điểm thích hợp để nhắc nhở mọi người về tầm quan trọng của việc chăm sóc hệ sinh thái để duy trì sự hài hoà và bền vững trong tự nhiên. Vì thế, các nghi thức tôn giáo trong dịp lễ này có thể nhấn mạnh yếu tố môi trường để củng cố ý thức của mọi người về trách nhiệm chung đối với Trái Đất.

Không chỉ riêng Tết Nguyên Đán của người Á châu mà còn nhiều dịp lễ khác nữa mà chủ đề môi trường có thể được đưa vào một cách hợp lý, ví dụ lễ Tạ Ơn (Hoa Kỳ và Canada), lễ hội Kumbh Mela (Ấn độ), lễ hội Nước (Thái Lan, Lào, Campuchia, Myanmar), lễ Yom Kippur (Do Thái). Tất cả những dịp này đều tạo cơ hội cho các cộng đồng tôn giáo quan tâm tới vấn đề môi trường có thể tổ chức những nghi lễ cầu nguyện đặc biệt nhằm nâng cao ý thức của các tín đồ về trách nhiêm chăm sóc hệ sinh thái. Trên tinh thần đối thoại tâm linh, các cộng đồng tôn giáo có thể mời đại diện từ các tôn giáo bạn cùng tham dự các nghi thức này.

3.4. Đối thoại trao đổi thần học

"Đối thoại trao đổi thần học" là "khi các chuyên gia chủ trương tìm hiểu sâu hơn về di sản tôn giáo của họ và thấu hiểu giá trị tâm linh của tôn giáo bạn."[10] Đây là một hình thức đối thoại phổ biến, có thể diễn ra giữa hai người, ba người, hoặc nhiều người từ nhiều truyền thống tôn giáo khác nhau. Cách tổ chức những cuộc trao đổi lệ thuộc vào tính chất của cuộc gặp gỡ cũng như số người tham gia đối thoại. Vì thế sự việc có thể diễn ra trong một hội nghị lớn hoặc trong một buổi nói chuyện thân mật tại tư gia.

Nền tảng cho hình thức đối thoại này là việc công nhận rằng mỗi tôn giáo có các nguyên lý siêu hình độc đáo và quan điểm thần học riêng của mình, nhưng cũng có nhiều câu hỏi và quan tâm thần học chung mà những người tham gia đối thoại có thể khám phá và thảo luận. Qua sự trao đổi thần học, các tham gia viên tìm hiểu và chia sẻ về các khái niệm tâm linh và tín điều trong các tôn giáo. Điều này thúc đẩy sự học hỏi, hiểu biết và cảm nghiệm một cách sâu sắc hơn về giá trị của các tôn giáo khác nhau. Cuộc đối thoại cởi mở và chân thành có thể giúp làm rõ những hiểu lầm, chỉnh sửa những định kiến hoặc quan niệm sai lệch và xây dựng mối quan hệ dựa trên sự tôn trọng và cảm thông lẫn nhau.

Đối thoại giữa các chuyên gia về chủ đề môi trường bao gồm việc mỗi người đào sâu các kinh sách, tài liệu và giáo huấn của từng tôn giáo có liên quan đến môi trường và vạn vật để giới thiệu những quan điểm và quy tắc về việc chăm sóc hệ sinh thái. Ví dụ, Do Thái giáo và Kitô giáo có thể trình bày về khái niệm “imago dei” (con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa) để nói về trách nhiệm của con người phải đại diện cho Thượng Đế để chăm sóc tạo vật. Tương tự, chuyên gia về Hồi giáo có thể trình bày về khái niệm "khalifa" để nói về trách nhiệm của con người là đại diện cho Allah trên Trái Đất để chăm sóc tự nhiên. Chuyên gia Ấn Độ giáo và Phật giáo có thể giới thiệu khái niệm “ahimsa” để củng cố quy tắc “bất hại” trong việc đối xử với con người và thiên nhiên. Chuyên gia Nho giáo cũng có thể khai thác khái niệm về “thiên mệnh” để xem ý niệm này có chiều kích nào liên quan đến việc quản lý và chăm sóc môi trường hay không. Việc các chuyên gia trao đổi các nguyên lý tôn giáo về môi trường giúp củng cố quan niệm cho rằng mặc dù giữa các tôn giáo có sự khác biệt về thần học và thế giới quan, nhưng không vì thế mà việc bảo vệ môi trường và chăm sóc vạn vật không phải là mối quan tâm thích đáng của tôn giáo. Hơn thế nữa, sự khác biệt này không cản trở các tôn giáo hợp tác với nhau vì lợi ích chung của nhân loại và tự nhiên.

Chính vì thế trong những năm qua, nhiều cuộc họp giữa các nhà lãnh đạo tôn giáo và các chuyên gia đã dẫn đến nhiều tuyên bố liên tôn quan trọng. Ví dụ, vào ngày 10 tháng 6, năm 2002, "Tuyên bố chung về Đạo đức Môi trường" đã được ký kết bởi Giáo Hoàng Gioan Phao-lô II và Thượng Phụ Bar-tô-lô-mê-ô . Tuyên bố này nhấn mạnh việc con người phải hợp tác để khôi phục sự hài hòa nguyên thuỷ của công trình sáng tạo. Tuyên bố cũng kêu gọi mọi người tăng cường nhận thức về môi trường cũng như sự tôn trọng đối với hệ sinh thái. Các ngài cũng kêu gọi các lãnh đạo và tổ chức có những sáng kiến ​​thực tế và chương trình bảo vệ tài nguyên tự nhiên. Văn kiện nêu bật cần có sự ăn năn, khiêm tốn và lòng hoán cải nơi con người để sống phù hợp với thánh ý của Thiên Chúa khi tạo dựng nên vũ trụ.[11]

Một tài liệu đáng chú ý khác là "Tuyên ngôn về Khí hậu Liên tôn Uppsala" được ký kết vào tháng 10 năm 2008 tại Hội nghị Liên tôn về Biến đổi khí hậu tổ chức tại Uppsala, Thụy Điển.[12] Trong văn kiện, các nhà lãnh đạo tôn giáo công nhận sức mạnh biến đổi của niềm tin để truyền cảm hứng cho sự thay đổi lối sống tích cực hơn. Họ cũng kêu gọi chính phủ và tổ chức quốc tế thực hiện một chiến lược khí hậu toàn diện, bao gồm giảm lượng khí thải đáng kể, chia sẻ công nghệ và khuyến khích kinh tế, để giới hạn biến đổi khí hậu dưới mức 2°C. Các lãnh đạo tôn giáo cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của sự thích ứng và cam kết thể hiện vai trò lãnh đạo nhằm nâng cao đạo đức giữa các tín đồ của mình.

Năm 2021, trong một cuộc hội nghị tại Vatican, gần 40 nhà lãnh đạo tôn giáo đại diện cho các tôn giáo khác nhau, cùng với các nhà khoa học đã ký một Lời kêu gọi chung, thỉnh cầu cộng đồng quốc tế tăng cường hành động về khí hậu trước hội nghị COP26 – hội nghị về biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc. Các lãnh đạo tôn giáo và các nhà khoa học đã nhấn mạnh trách nhiệm chung trong việc chăm sóc môi trường, kêu gọi đạt được tình trạng trung tín carbon (carbon neutrality), thực hành lối sống bền vững, và yêu cầu sự hợp tác giữa các chính phủ, các tổ chức tài chính và xã hội dân sự để bảo vệ cộng đồng yếu thế. Văn kiện cũng cảnh báo về hậu quả nghiêm trọng nếu chúng ta không hành động để giữ gìn hành tinh cho thế hệ tương lai.[13]

4. Kết

Việc xây dựng mối tương quan liên tôn là điều cần thiết trong thế giới ngày nay để loại bỏ sợ hãi, chia rẻ và xung đột nhằm theo đuổi những mục tiêu vì lợi ích chung. Đối thoại liên tôn là nhân tố quan trọng nhằm phát triển xã hội cách tích cực và xây dựng hòa bình.[14] Bài viết này cho thấy đối thoại liên tôn trong những năm qua đã trở thành một phương cách quan trọng để tiếp cận vấn đề khủng hoảng sinh thái. Đối thoại liên tôn mang nhiều hình thức và được thực hiện ở nhiều cấp độ khác nhau như đã trình bày ở trên. Vì thế, tất cả các tín đồ tôn giáo cho dù là giáo dân bình thường hay các chuyên gia, lãnh đạo tôn giáo đều có thể tham gia vào việc đối thoại liên tôn tuỳ theo hoàn cảnh, vai trò và khả năng của mình. Điều chính yếu là mỗi người ý thức được tầm quan trọng của việc chăm sóc môi trường và sẵn sàng cởi mở tâm hồn để trao đổi, chia sẻ và hợp tác với những anh chị em thuộc tôn giáo bạn để hành động vì ngôi nhà chung của nhân loại.

Quan sát tự nhiên cho thấy vầng dương toả sáng cho thế giới không phân biệt giàu nghèo; mưa rơi trên người có tôn giáo lẫn không tôn giáo; hạn hán gây ra nghèo đói và thậm chí lấy đi mạng sống của tín đồ Phật giáo lẫn Ấn độ giáo; và không khí ô nhiễm đi vào lá phổi của người Công giáo cũng như Hồi giáo. Vì thế đứng trước nhu cầu có một môi trường sống lành mạnh cho mọi loài và mọi người, tín đồ các tôn giáo cần phải đào sâu hiểu biết và ý thức tâm linh của mình để tìm ra động lực, nguồn cảm hứng và mục đích cho việc xây dựng tình liên đới với hết mọi người nhằm mang lại sự an sinh và phồn thịnh cho nhân loại và vạn vật.

-----------


[1] Thánh bộ Truyền giáo cho các Dân tộc và Hội đồng Giáo hoàng về Đối thoại Liên tôn, “Dialogue and Proclamation,” 1991, số 42, https://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/interelg/documents/rc_pc_interelg_doc_19051991_dialogue-and-proclamatio_en.html

[2] Stephanie C. Toelle and Victor W. Harris, "Are You Marrying Someone from a Different Culture or Religion?" UF, 27/09/2018, https://edis.ifas.ufl.edu/publication/FY1337

[3] Dalai Lama, Dalai Lama on the Environment: Collected Statements, 1987-2007, India: Environment and Development Desk, TPI, 2017, 79-80.

[4] Thánh bộ Truyền giáo cho các Dân tộc và Hội đồng Giáo hoàng về Đối thoại Liên tôn, “Dialogue and Proclamation,” 1991, số 42.

[5] Jeff Clyde G. Corpuz, “Religions in Action: The Role of Interreligious Dialogue in the COVID-19 Pandemic,” Journal of Public Health (Oxf) 43, no. 2 (07/06/2021):1-2.

[6] UNEP, “Why Faith and Environment Matters,” https://www.unep.org/about-un-environment-programme/faith-earth-initiative/why-faith-and-environment-matters

[7] Interfaith Rainforest Initiative, https://www.interfaithrainforest.org/about-us-2/

[8] Wikipedia, “Religions for Peace,” https://en.wikipedia.org/wiki/Religions_for_Peace

[9] Thánh bộ Truyền giáo cho các Dân tộc và Hội đồng Giáo hoàng về Đối thoại Liên tôn, “Dialogue and Proclamation,” 1991, số 42.

[10] Thánh bộ Truyền giáo cho các Dân tộc và Hội đồng Giáo hoàng về Đối thoại Liên tôn, “Dialogue and Proclamation,” 1991, số 42.

[11] Vatican, “Common Declaration on Environmental Ethics,” 10/06/2002, https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/speeches/2002/june/documents/hf_jp-ii_spe_20020610_venice-declaration.html

[12] Martin Robra, "Uppsala Interfaith Climate Manifesto 2008," The Ecumenical Review 62, no. 2 (2010): 242-242.

[13] "World Religious Leaders and Scientists Make pre-COP26 Appeal," UN Climate Change, 5/10/2021, https://unfccc.int/news/world-religious-leaders-and-scientists-make-pre-cop26-appeal

[14] The International Dialogue Centre, Guide to Interreligious Dialogue: Bridging Differences and Building Sustainable Societies (Vienna: KAICIID, 2021), 63.