Phúc thay người biết sống nhân văn, vì họ bảo vệ phẩm giá con người (Chương 4 - Bản rút gọn)

 

Ngay từ buổi đầu tạo dựng, Thiên Chúa đã nói: “Con người ở một mình thì không tốt” (St 2,18). Câu nói ấy không chỉ nói về cô đơn thể lý, mà về một sự thật căn bản: con người được tạo dựng cho hiệp thông, cho gặp gỡ, cho việc được nhìn thấy và được đón nhận như một nhân vị.

Thế nhưng trong thế giới số hôm nay, một nghịch lý ngày càng rõ: ta được bao quanh bởi người khác, nhưng lại dễ cảm thấy đơn độc. Ta tương tác liên tục, nhưng ít gặp gỡ thật. Ta nói nhiều, nhưng ít chạm đến con người cụ thể. Không gian mạng, thay vì nối kết, đôi khi lại làm con người xa nhau hơn.

Khi khuôn mặt bị thay bằng ảnh đại diện, giọng nói bị thay bằng chữ viết cắt ngắn, và con người bị rút gọn thành ý kiến hay lập trường, điều mất đi không chỉ là lịch sự, mà là nhân tính. Con người không còn được gặp như một nhân vị, mà như một vấn đề cần phản bác, một phe cần đánh bại, hay một đối tượng để trút cảm xúc.

Trong một không gian nơi mọi thứ đều được đo lường bằng lượt thích và tương tác, nguy cơ lớn nhất là con người bị rút gọn thành dữ liệu. Khi đó, phẩm giá không còn là điều mặc nhiên, mà trở thành thứ dễ bị tổn thương và loại bỏ. Chính trong bối cảnh ấy, lời của Thiên Chúa vang lên như một lời cảnh tỉnh: khi con người không còn được gặp gỡ thật, họ bắt đầu đánh mất chính mình.

 

Nhân văn Kitô giáo: Nhìn con người trong ánh sáng Đức Kitô

 Nhân văn Kitô giáo không phải là một lý tưởng xa lạ với đức tin. Trái lại, nó bắt nguồn từ xác tín nền tảng rằng con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa và được Người yêu thương vô điều kiện. Nhân văn này không đặt con người đối nghịch với Thiên Chúa, mà nhìn con người trong tương quan với Đấng Tạo Hóa và Cứu Độ.

Mầu nhiệm trung tâm của đức tin Kitô giáo là Nhập Thể: Ngôi Lời đã làm người. Chính việc Thiên Chúa mang lấy thân phận nhân loại đã nói lên giá trị vô cùng của con người. Như Công đồng Vatican II khẳng định, chỉ trong ánh sáng Đức Kitô, con người mới thực sự hiểu được chính mình và ơn gọi cao cả của mình (x. Gaudium et Spes, số 22).

Nhân văn Kitô giáo không phủ nhận tội lỗi, mong manh và giới hạn của con người. Nhưng nó tin rằng phẩm giá con người không bao giờ bị xóa bỏ, ngay cả khi bị che mờ. Không ai bị giản lược hoàn toàn vào hành vi, quá khứ hay quan điểm của họ.

Trong thế giới số, xác tín này có hệ quả rất cụ thể: khi gặp một tài khoản, một bình luận hay một người bất đồng, người môn đệ được mời gọi thấy trước hết một con người mang hình ảnh Thiên Chúa, chứ không chỉ một ý kiến cần phản bác. Nhân văn Kitô giáo, vì thế, không phải là phụ chú bên lề, mà là một cách thế sống đức tin trong những tương tác rất thường ngày.

 

Người môn đệ trong không gian số: Hiện diện như một con người

    Thế giới số thường đo giá trị bằng mức độ chú ý. Tin Mừng thì đo giá trị bằng tình yêu. Chính sự khác biệt này tạo nên căng thẳng cho người môn đệ khi bước vào không gian mạng.

Người Kitô hữu không được mời gọi hiện diện như khán giả, như chiến binh ngôn từ, hay như người tiêu thụ nội dung thuần túy. Họ được mời gọi hiện diện như một con người: một người bạn, một người hàng xóm, một người đồng hành.

Sự khác biệt giữa “có mặt” và “hiện diện” không nằm ở thời lượng trực tuyến, mà ở chất lượng của gặp gỡ. Hiện diện là khi ta ý thức rằng mình đang gặp một người thật, với câu chuyện, mong manh và hy vọng rất riêng. Là khi ta nhìn thấy con người trước khi nhìn thấy quan điểm.

Sống nhân văn trên mạng không có nghĩa là từ bỏ phân định đúng sai. Nhưng nó có nghĩa là không để bất đồng xóa đi nhân phẩm. Người môn đệ không đối thoại với “một vấn đề”, mà với một người. Khi quên điều đó, ta rất dễ dùng con người như phương tiện để khẳng định mình đúng.

Hiện diện nhân văn cũng đòi hỏi khiêm tốn: khiêm tốn để lắng nghe, để chấp nhận rằng mình không biết hết, và để nhìn nhận sự mong manh của chính mình. Chính sự chân thật ấy mở ra không gian cho gặp gỡ thật.

 

Thuộc về trước khi tin: Con đường của sự đón nhận

 Một sự thật rất căn bản của con người là: trước khi dám mở lòng, ta cần cảm thấy mình được chào đón. Nhưng trong không gian số, nhiều cuộc gặp gỡ lại bắt đầu bằng phân loại và loại trừ. Người ta thường bị hỏi “bạn thuộc phe nào?” trước khi được hỏi “bạn là ai?”.

Đức Giêsu đã đi một con đường khác. Trong Tin Mừng, Người đón nhận con người trước, rồi mới mời gọi hoán cải. Người tạo ra những không gian an toàn, nơi con người có thể nói, có thể là chính mình, và từ đó mới có thể thay đổi.

Điều này đặc biệt quan trọng trong thế giới số. Nếu không gian ấy chỉ là nơi phán xét và loại trừ, nhiều người—nhất là người trẻ—sẽ rút lui không phải vì họ từ chối sự thật, mà vì họ không tìm thấy một nơi đủ an toàn để tìm kiếm sự thật.

Sống nhân văn là chọn tạo ra những không gian đón nhận trước khi đồng thuận. Không phải để làm mờ sự thật, mà để sự thật có thể được lắng nghe.

 

Lời nói trong thế giới số: Có thể chữa lành hoặc làm tổn thương

 Trong thế giới số, lời nói là phương tiện chính của gặp gỡ. Và lời nói không bao giờ trung tính. Nó có thể mở ra không gian sống, nhưng cũng có thể nghiền nát con người.

Truyền thống Kitô giáo nhìn lời nói với sự nghiêm túc sâu xa: “Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời” (Ga 1,1). Lời có sức sáng tạo. Nhưng cũng chính vì thế, lời có thể trở thành bạo lực khi tước đi phẩm giá người khác.

Bạo lực ngôn từ—mỉa mai, hạ nhục, tấn công tập thể—là một trong những dạng bạo lực phổ biến nhất trên mạng. Và nhân văn Kitô giáo không thể dung hòa với việc làm tổn thương con người, dù bằng lời “đùa cho vui” hay bằng danh nghĩa bảo vệ sự thật.

Ngôn ngữ của người môn đệ được mời gọi nói sự thật mà không làm nhục. Nói để xây dựng, chứ không để hạ gục. Đôi khi, điều nhân văn nhất là biết im lặng, không hùa theo sự tàn nhẫn, và không biến sự thật thành vũ khí.

 

Từ cảm xúc đến lòng trắc ẩn

 Không gian số khuếch đại cảm xúc rất nhanh, đặc biệt là giận dữ và phẫn nộ. Nhưng cảm xúc mạnh không đồng nghĩa với chiều sâu. Ta có thể phản ứng rất nhiều mà lại ở lại rất ít.

Nhân văn Kitô giáo mời gọi đi xa hơn cảm xúc, đến lòng trắc ẩn. Lòng trắc ẩn không chỉ rung động, mà dừng lại, nhìn kỹ, và ở cùng. Nó không khai thác nỗi đau, mà bảo vệ con người đang đau khổ.

Trong thế giới số, trắc ẩn thường thể hiện bằng những hành động rất nhỏ: không chia sẻ nội dung làm tổn thương, chọn cầu nguyện thay vì phản ứng, ở lại với một người cụ thể thay vì chạy theo làn sóng cảm xúc.

 

Trách nhiệm chung: Xây dựng một không gian nhân văn

 Không gian số mang bầu khí của những con người đang hiện diện trong đó. Văn hóa chung không được tạo bởi những hành động lớn, mà bởi vô số lựa chọn nhỏ mỗi ngày.

Sống nhân văn không có nghĩa là can thiệp vào mọi xung đột, nhưng là không quay lưng khi phẩm giá con người bị chà đạp. Không im lặng trước sự tàn nhẫn. Không coi bạo lực ngôn từ là bình thường.

Mỗi người đều góp phần xây dựng hoặc làm xói mòn bầu khí chung. Nhân văn Kitô giáo mời gọi ta bước ra khỏi vai trò khán giả để trở thành người chăm sóc không gian chung bằng sự tôn trọng, trắc ẩn và đối thoại.

 

Phúc thay người sống nhân văn

 Sống nhân văn trong thế giới số là một hành vi đơn sơ nhưng cấp tiến: đặt con người trở lại trung tâm. Không phải con người lý tưởng, mà con người thật—mong manh, giới hạn và đang tìm kiếm.

Đức Giêsu đã nhìn con người bằng ánh nhìn ấy: không phủ nhận sự thật, nhưng không để sự thật nghiền nát con người. Người trả lại cho họ phẩm giá trước khi mời gọi họ thay đổi.

Sống nhân văn trên mạng là chọn mang theo ánh nhìn đó trong từng tương tác nhỏ: cách ta gọi tên, cách ta bất đồng, cách ta im lặng hay lên tiếng. Những điều ấy hiếm khi được ghi nhận, nhưng chính chúng âm thầm định hình con người ta đang trở thành.

Phúc thay người sống nhân văn —

vì qua họ, thế giới số bớt vô cảm hơn,

và con người, dù chỉ một chút thôi,

được trả lại cho chính mình.

 Tải sách bản full tại đây. 

Chương 3 - Phúc thay người hiện diện chân tình, vì họ tạo không gian cho sự gặp gỡ (Phần 6 - Kết)

 

Hiện diện như hiệp thông và đồng hành: Từ tranh cãi sang gặp gỡ

 Trong không gian số, rất nhiều tương tác được xây dựng quanh ý kiến.

Ai nói đúng?

Ai nói sai?

Ai thắng trong cuộc tranh luận?

Ai đã bị đánh bại?

Không khó để thấy mạng xã hội thường biến những khác biệt thành đối đầu, và những cuộc trao đổi thành cuộc chiến giành ưu thế. Ở đó, người khác dễ bị thu hẹp lại thành một lập trường, một nhãn dán, hay một “phe”.

Nhưng truyền thông, theo cái nhìn của Giáo Hội, có một mục đích sâu xa hơn thế rất nhiều:

Hiệp thông.

Từ sắc lệnh Inter Mirifica cho đến huấn thị Communio et Progressio, Giáo Hội không ngừng nhắc rằng mục tiêu cuối cùng của truyền thông không phải là chiến thắng trong tranh luận, mà là xây dựng sự hiệp nhất trong gia đình nhân loại, và đưa con người đến gần nhau hơn, cũng như đến gần Thiên Chúa hơn.

Hiện diện chân tình trên mạng, vì thế, không bắt đầu từ việc nói cho hay, mà từ cách ta nhìn người khác.

Ta nhìn họ như đối thủ? Hay như người anh chị em đang mang trong mình một câu chuyện, một nỗi đau, một quá khứ, một khát vọng được lắng nghe?

Đức Giáo hoàng Phanxicô, trong Tông huấn Christus Vivit, nói rằng giữa những thập giá mà người trẻ hôm nay đang mang, Đức Giêsu hiện diện như một người bạn đồng hành, trao ban sự an ủi và chữa lành (số 83). Người không đứng từ xa để phân tích. Người đi cùng.

Hiện diện như hiệp thông chính là chọn đi cùng, thay vì đứng trên.

Điều này có những hệ quả rất cụ thể trong đời sống số.

Thay vì biến phần bình luận thành nơi phán xét, ta có thể biến nó thành nơi đối thoại. Thay vì công kích công khai, ta có thể chọn nhắn riêng, nếu điều đó giúp giữ phẩm giá cho người khác. Thay vì phơi bày lỗi lầm, ta có thể chọn bảo vệ người đang bị tổn thương. Thay vì chỉ trích gay gắt, ta có thể chọn lời góp ý mang tính xây dựng.

Rất nhiều hành vi đồng hành trên mạng diễn ra âm thầm. Chúng không tạo ra nhiều tương tác. Không được ghi nhận. Nhưng chính những hành vi ấy lại mang sức chữa lành.

Văn kiện Hướng tới sự hiện diện tròn đầy mời gọi chúng ta nhớ đến hình ảnh người Samaritanô nhân hậu. Trên “xa lộ số”, ta có thể lướt qua rất nhanh, hoặc dừng lại. Dừng lại để nhìn thấy người bị bỏ lại bên lề—người bị chế giễu, người bị tấn công, người bị bắt nạt, người đang tuyệt vọng nhưng không biết nói với ai (số 52).

Sự đồng hành không đòi hỏi ta phải giải quyết mọi vấn đề. Nó bắt đầu bằng việc không quay lưng.

Một câu trả lời tử tế giữa làn sóng mỉa mai.

Một lời nhắn riêng gửi đến người đang hoang mang.

Một hành động nâng tiếng nói của người bị bỏ quên.

Những cử chỉ ấy phản chiếu chính cách Đức Kitô hành động: Người không vội vàng. Người không làm tổn thương thêm. Người hiện diện để nâng người khác đứng dậy.

Trong một nền văn hóa thường đề cao phẫn nộ hơn cảm thông, tự quảng bá hơn chân thành, sự hiện diện như hiệp thông trở thành một dấu chỉ ngược dòng. Nó không ồn ào. Nhưng nó có sức biến đổi.

Hiện diện như đồng hành cũng đòi hỏi ta biết lắng nghe trước khi phản ứng. Trong thế giới số, lắng nghe là một hành vi hiếm. Nhưng chính vì hiếm, nó lại càng quý.

Lắng nghe không có nghĩa là đồng ý.

Lắng nghe không có nghĩa là từ bỏ sự thật.

Lắng nghe là thừa nhận rằng con người luôn lớn hơn ý kiến của họ.

Khi ta hiện diện theo cách ấy, mạng xã hội—dù không thay đổi hoàn toàn—cũng có thể trở thành những không gian nhân bản hơn, nơi con người cảm thấy được gặp gỡ chứ không chỉ bị đánh giá.

Hiện diện chân tình, sau cùng, không nhằm làm cho ta nổi bật. Nó nhằm ở bên. Ở bên niềm vui của người khác. Ở bên nỗi đau của họ. Ở bên niềm hy vọng của họ. Và ở bên họ đủ lâu để họ biết rằng mình không cô đơn.

 

Hiện diện như chứng tá thầm lặng: Khi mỗi tương tác trở thành một “bức thư”

 

Khi nghĩ đến chứng tá Kitô giáo, người ta thường nghĩ đến lời giảng, tuyên bố đức tin, hay những hành động lớn lao. Nhưng trong đời sống thường ngày, đặc biệt là trong thế giới số, chứng tá thường mang một hình thức rất âm thầm.

Đôi khi, chứng tá ấy chỉ là cách ta hiện diện. Đức tin Kitô giáo không bắt đầu bằng một thông điệp, mà bằng một sự hiện diện. Thiên Chúa không nói với nhân loại rằng Người ở đó;

Người ở đó thật.

Ngôi Lời đã làm người, và Người được gọi là Emmanuel—“Thiên Chúa ở cùng chúng ta” (x. Mt 1,23).

Sự gần gũi ấy không ồn ào. Không phô trương. Nhưng nó đủ mạnh để biến đổi lịch sử.

Khi người Kitô hữu hiện diện trên mạng với cùng một tinh thần ấy—không áp đặt, không phán xét, không tìm cách thống trị không gian—sự hiện diện đó tự nó đã là một lời nói. Nó nói rằng:

Bạn không bị bỏ rơi.”

“Bạn được nhìn thấy.”

“Bạn có giá trị.”

Đức Giáo hoàng Phanxicô, trong Fratelli Tutti, nhắc rằng nếu nhìn lại lịch sử đời mình và lịch sử nhân loại, mỗi người đều mang trong mình điều gì đó của người bị thương, của kẻ cướp, của người qua đường, và của người Samaritanô nhân hậu (số 69). Trên những “con đường số” hôm nay cũng vậy. Mỗi lần tương tác, ta đang chọn mình sẽ là ai trong câu chuyện ấy.

Hiện diện chân tình là chọn không bước qua.

Không bước qua khi thấy ai đó bị chế giễu.

Không bước qua khi ai đó đang kêu cứu bằng những dòng chữ vụng về.

Không bước qua khi sự thật bị bóp méo và con người bị làm nhục.

Điều này không đòi hỏi ta phải luôn lên tiếng công khai. Rất nhiều khi, hiện diện chân tình là một hành động kín đáo: một tin nhắn riêng, một lời cầu nguyện âm thầm, một sự từ chối tham gia vào sự tàn nhẫn.

Thánh Phaolô đã dùng một hình ảnh rất đẹp để nói về đời sống Kitô hữu: “Anh em là một bức thư của Đức Kitô… được viết không phải bằng mực, nhưng bằng Thần Khí của Thiên Chúa hằng sống” (2 Cr 3,3).

Trong thế giới số, mỗi tương tác của ta cũng giống như một dòng chữ trong bức thư ấy. Không phải ai cũng đọc trọn bức thư. Nhưng họ đọc được giọng điệu, thái độ, và cách ta hiện diện.

Một lời nói được chọn kỹ.

Một sự im lặng đầy tôn trọng.

Một cách bất đồng mà không làm tổn thương.

Một cử chỉ chia sẻ nhẹ nhàng và tế nhị.

Những điều ấy nói rất nhiều về Đức Kitô—đôi khi còn nhiều hơn những bài viết dài.

Hiện diện chân tình, vì thế, không phải là chiến lược truyền thông. Nó là hoa trái của một đời sống nội tâm được nuôi dưỡng. Khi ta biết dừng lại, cầu nguyện, lắng nghe và phân định, sự hiện diện của ta—dù rất nhỏ—cũng mang theo chiều sâu.

Trong một thế giới quen với việc la to để được nghe, người Kitô hữu được mời gọi nói bằng cách ở lại. Ở lại đủ lâu để người khác cảm nhận được sự an toàn. Ở lại đủ khiêm tốn để không chiếm chỗ. Ở lại đủ yêu thương để làm chứng cho một Thiên Chúa luôn ở gần.

Phúc cho người hiện diện chân tình—không phải vì họ xuất hiện nhiều, mà vì họ ở đó thật.

Ở đó với trái tim mở ra.

Ở đó với sự tôn trọng.

Ở đó với lòng xót thương.

Và chính trong những không gian tưởng chừng rất mong manh ấy, Tin Mừng tiếp tục được viết—từng dòng một, qua từng tương tác nhỏ bé, bởi những con người chọn hiện diện như Đức Kitô đã hiện diện: ở cùng, để yêu thương.

 Tải sách bản full tại đây. 

Chương 3 - Phúc thay người hiện diện chân tình, vì họ tạo không gian cho sự gặp gỡ (Phần 5)

 

Chất lượng của sự hiện diện: Khi chiều sâu
quan trọng hơn thời lượng

 

Trong thế giới số, người ta rất dễ nhầm lẫn giữa có mặt nhiều và hiện diện thật.

Có người đăng bài mỗi ngày, thậm chí nhiều lần trong ngày.

Có người luôn phản hồi rất nhanh, luôn “bắt sóng” mọi câu chuyện.

Có người hiếm khi rời khỏi màn hình, luôn ở trong trạng thái kết nối.

Nhưng sự hiện diện, theo nghĩa Kitô giáo, không được đo bằng số giờ online, cũng không được đo bằng số lần xuất hiện.

Một thống kê cho biết rằng chỉ riêng trong năm 2024, nhân loại đã dành tổng cộng hơn năm trăm triệu năm trên mạng xã hội. Ở nhiều quốc gia, thời gian sử dụng mỗi ngày vượt quá ba tiếng. Những con số này gây choáng, nhưng chúng không nói gì về chất lượng của sự hiện diện trong những giờ phút ấy.

Ta có thể dành rất nhiều thời gian trên mạng, nhưng lại hiếm khi ở lại đủ lâu với một con người cụ thể. Ta có thể tương tác rất nhiều, nhưng lại thiếu những cuộc gặp gỡ thật sự chạm đến chiều sâu.

Chính vì thế, “hiện diện chân tình” không có nghĩa là luôn luôn kết nối. Trái lại, nó thường đòi hỏi khả năng biết dừng lại.

Biết khi nào nên đăng nhập.

Biết khi nào nên thoát ra.

Biết khi nào cần lên tiếng.

Và biết khi nào cần im lặng.

Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI từng nói một điều rất ngược với trực giác của thời đại: thinh lặng không phải là sự vắng mặt của truyền thông, mà là một phần thiết yếu của truyền thông. Không có thinh lặng, lời nói mất chiều sâu; hình ảnh mất ý nghĩa; đối thoại trở nên hời hợt (Sứ điệp Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội, 2012).

Trong một thế giới ngập tràn tiếng ồn, hình ảnh và thông tin, thinh lặng trở thành điều kiện cho sự phân định. Chỉ trong thinh lặng, con người mới có thể kết nối các biến cố, cân nhắc thông điệp, và nhận ra điều gì là quan trọng, điều gì chỉ là thoáng qua.

Nếu không có những khoảng dừng này, sự hiện diện trên mạng rất dễ trở thành phản xạ, thay vì là một lựa chọn có ý thức. Ta phản ứng trước khi kịp hiểu. Ta chia sẻ trước khi kịp suy nghĩ. Ta nói trước khi kịp lắng nghe.

Sống “hiện diện chân tình” mời gọi ta đặt lại nhịp sống.

Không phải mọi lời nhắn đều cần phản hồi ngay.

Không phải mọi tranh luận đều cần tham gia.

Không phải mọi dòng tin đều cần được đọc qua.

Những quyết định này không làm ta kém quan tâm hơn. Trái lại, chúng giúp ta quan tâm sâu hơn. Khi sự chú ý không bị phân mảnh, ta có thể thật sự lắng nghe. Khi tâm trí không bị kéo căng, ta có thể phân định tốt hơn.

Thánh vịnh gia cầu nguyện: “Hãy lặng yên và biết rằng Ta là Thiên Chúa” (Tv 46,10). Câu này không chỉ dành cho đời sống cầu nguyện cá nhân. Nó cũng là một nguyên tắc cho đời sống truyền thông.

Chỉ khi biết lặng yên, ta mới biết mình là ai.

Chỉ khi biết lặng yên, ta mới biết điều gì đáng nói.

Và chỉ khi biết lặng yên, sự hiện diện của ta mới không bị cuốn đi bởi nhịp độ của đám đông.

Hiện diện chân tình, vì thế, luôn bắt đầu từ một đời sống nội tâm được gìn giữ. Một đời sống biết nghỉ ngơi. Biết cầu nguyện. Biết để cho Lời Chúa chạm đến trước khi để cho dòng tin chạm đến.

Từ nơi nội tâm ấy, sự hiện diện trên mạng mới có thể trở nên chậm rãi, chọn lọc và có chiều sâu. Không phải để rút lui khỏi thế giới, mà để hiện diện trong thế giới ấy với một nhịp khác—nhịp không bị thúc ép bởi thuật toán, mà được dẫn dắt bởi sự khôn ngoan.

Tải sách bản full tại đây. 

Chương 3 - Phúc thay người hiện diện chân tình, vì họ tạo không gian cho sự gặp gỡ (Phần 4)

 

Hiện diện như chứng tá Nhập Thể: Khi đời sống số trở thành sứ vụ

 

“Ngôi Lời đã làm người” (Ga 1,14).

Một câu rất ngắn. Nhưng nếu đọc chậm, ta sẽ thấy câu Tin Mừng này đảo lộn toàn bộ cách Thiên Chúa truyền thông với con người. Thiên Chúa không nói từ xa. Không gửi thông cáo. Không giữ khoảng cách an toàn. Người bước vào lịch sử, mang lấy thân phận con người, nói bằng ngôn ngữ của con người, sống giữa con người.

Mầu nhiệm Nhập Thể cho thấy: Thiên Chúa chọn hiện diện.

Và chính từ lựa chọn ấy, mọi truyền thông Kitô giáo được định hình. Đức tin không lan truyền trước hết bằng lập luận, mà bằng sự hiện diện có thể chạm tới. Không phải bằng khái niệm trừu tượng, mà bằng một đời sống có khuôn mặt.

Trong mọi thời đại, Giáo Hội được mời gọi làm cho sự hiện diện ấy tiếp tục trở nên hữu hình, trong những hoàn cảnh và ngôn ngữ mới. Ngày nay, một trong những không gian ấy chính là thế giới số.

Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI từng gọi mạng xã hội và internet là “lục địa số”—một không gian rộng lớn, nơi con người tụ họp, tìm kiếm, và bày tỏ cả những nỗi sợ lẫn những hy vọng sâu kín của mình.

Khi hiện diện trong không gian ấy, ta có thể chạm đến rất gần những gì đang chuyển động trong lòng con người thời đại: những lo âu chưa gọi thành lời, những ước mơ mong manh, những thất vọng âm thầm, và cả những khát vọng chưa được thỏa mãn. Không gian số, vì thế, không chỉ là nơi trao đổi thông tin, mà là nơi con người để lộ chính mình.

Và giữa “lục địa” ấy, món quà lớn nhất người Kitô hữu có thể trao tặng không phải là kỹ năng, cũng không phải là ảnh hưởng, mà là Tin Mừng: Tin Mừng về một Thiên Chúa đã làm người, đã bước vào nỗi đau của nhân loại, đã chịu chết và đã sống lại, để mở ra con đường cứu độ cho tất cả mọi người (Sứ điệp Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội, 2009).

Điều này thay đổi căn bản cách ta nhìn sự hiện diện của mình trên mạng.

Ta không bước vào không gian số chỉ với tư cách là người tiêu thụ nội dung. Cũng không chỉ là người bày tỏ quan điểm cá nhân. Ta bước vào đó như những môn đệ được sai đi.

Vì thế, điều thúc đẩy sự hiện diện Kitô hữu trên mạng không phải là khát khao được nhìn thấy, được theo dõi, hay được công nhận. Nó là ước muốn làm cho sự gần gũi của Thiên Chúa trở nên cảm nhận được—ngay cả trong những không gian rộng lớn, vô danh và đôi khi lạnh lẽo của thế giới số.

Một chi tiết nhỏ nhưng rất đáng suy nghĩ: trong ngôn ngữ tiếng Anh thường ngày, người ta gọi những người sử dụng mạng là “users”—người dùng. Từ này cũng được dùng cho những người lệ thuộc vào chất gây nghiện hoặc công nghệ. Nó gợi lên hình ảnh của sự tiêu thụ, thụ động, và đôi khi là lệ thuộc hoặc nghiện ngập.

Nhưng người Kitô hữu không được mời gọi làm “người dùng”. Ta được mời gọi làm chứng nhân.

Chứng nhân không ẩn mình sau biệt danh hay mỉa mai. Chứng nhân không núp sau châm biếm hay hoài nghi. Chứng nhân xuất hiện như chính mình, với giọng nói, thái độ và lựa chọn được định hình bởi Đức Kitô.

Điều đó không có nghĩa là lúc nào cũng phải nói về đức tin một cách trực tiếp. Rất nhiều khi, chứng tá mạnh mẽ nhất nằm ở giọng điệu, ở cách ta đối xử với người bất đồng, ở việc ta không góp phần vào sự tàn nhẫn đang lan tràn, không nuôi dưỡng hay bộc lộ sự hả hê trước thất bại hay nỗi đau của người khác—kể cả khi đó là những người mà ta cho là đã làm điều sai trái.

Đức Giáo hoàng Phanxicô đã nói rằng: “Không đủ để chỉ là người qua đường trên các xa lộ kỹ thuật số, chỉ ‘được kết nối’ mà thôi.” Ngài mời gọi chúng ta trở thành những người thân cận, để internet không chỉ là một mạng lưới dây dẫn, mà là “mạng lưới của những con người” (Sứ điệp Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội, 2014).

Điều này đòi hỏi một sự hoán cải rất cụ thể.

Thay vì hỏi: “Mình có nên đăng không?” ta được mời gọi hỏi: “Sự hiện diện của mình ở đây đang nói điều gì về Thiên Chúa?”

Thay vì hỏi: “Điều này có được nhiều tương tác không?” ta được mời gọi hỏi: “Điều này có giúp người khác cảm thấy được tôn trọng và được đón nhận không?”

Trong tinh thần truyền giáo của một Giáo Hội “đi ra”, Đức Giáo hoàng Phanxicô nói rằng xa lộ số là một con đường đầy người—những người đang đau khổ, tìm kiếm ý nghĩa, hy vọng và ơn cứu độ. Qua internet, sứ điệp Kitô giáo có thể vang tới “tận cùng trái đất” (Cv 1,8) (Sứ điệp Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội, 2014).

Nhưng điều làm cho sứ điệp ấy đáng tin không chỉ là nội dung, mà là cách nó được mang đi.

Khi người Kitô hữu hiện diện trên mạng với sự chân thành, khiêm tốn và xót thương, họ làm cho Tin Mừng trở nên gần gũi, có thể chạm tới, và đáng tin. Không phải vì họ hoàn hảo, mà vì họ ở đó, với trọn vẹn con người mình.

Hiện diện như chứng tá Nhập Thể, vì thế, không phải là chiến lược truyền thông. Đó là một lối sống. Một lựa chọn mỗi ngày: xuất hiện không phải để chiếm chỗ hay lấn át, mà để ở cùng.

Tải sách bản full tại đây. 

Chương 3 - Phúc thay người hiện diện chân tình, vì họ tạo không gian cho sự gặp gỡ (Phần 3)

 

Hiện diện số: Một kinh nghiệm rất thật

 

Trong thời đại hôm nay, sự hiện diện qua trung gian diễn ra mỗi ngày, dưới những hình thức rất quen thuộc.

Một chuỗi Mân Côi trực tuyến quy tụ người ở nhiều châu lục.

Một nhóm cầu nguyện online nâng đỡ người đang khủng hoảng.

Một dòng tin nhắn mục vụ đúng lúc xoa dịu người đang lo âu.

Văn kiện Hướng tới sự hiện diện tròn đầy kể lại một khoảnh khắc rất đặc biệt trong những ngày đầu đại dịch Covid-19: Quảng trường Thánh Phêrô trống rỗng, nhưng lại đầy sự hiện diện. Qua truyền hình và livestream, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã dẫn dắt một kinh nghiệm cầu nguyện toàn cầu. Trong lúc hàng triệu người bị cách ly và cô đơn, họ lại cảm thấy được kết nối sâu sắc với nhau và với vị kế nhiệm thánh Phêrô.

Khoảnh khắc ấy cho thấy:

hiện diện không chỉ là chuyện ở cùng một nơi,

mà là chuyện ở cùng một nhịp,

cùng một mối quan tâm,

cùng một lời cầu nguyện.

Sự hiện diện số, dù được trung gian hóa bởi công nghệ, vẫn có thể tham dự vào động lực Nhập Thể của truyền thông Kitô giáo: Thiên Chúa tiếp tục đến gần con người qua dấu chỉ, lời nói và cử chỉ.

Và con người, đến lượt mình, được mời gọi bắt chước chuyển động ấy trong chính đời sống mình.

Vấn đề, vì thế, không phải là: “Hiện diện số có thật hay không?”

Mà là: “Ta hiện diện như thế nào?”

Ta hiện diện như một người đang lướt qua?

Hay như một người thật sự dừng lại?

Ta có mặt để tiêu thụ?

Hay để trao ban?

Hiện diện như một quà tặng: Khi sự chú tâm trở thành một hành vi yêu thương

 

Trong đời sống thường ngày, không khó để nhận ra điều này: được ai đó ở lại với mình, thật sự lắng nghe mình, thường quý hơn rất nhiều so với việc được cho lời khuyên hay giải pháp.

Một người bạn ngồi yên bên cạnh khi ta buồn.

Một người cha gác điện thoại xuống để nghe con nói.

Một người mục tử dành thời gian cho một cuộc trò chuyện tưởng như rất nhỏ.

Những khoảnh khắc ấy không ồn ào. Nhưng chúng để lại dấu ấn rất sâu, bởi vì trong đó, ta cảm nhận được một điều rất căn bản: “Tôi quan trọng đối với bạn.”

Đó chính là ý nghĩa sâu xa của việc hiện diện.

Hiện diện không đơn thuần là có mặt hay đang trực tuyến. Hiện diện là trao ban sự chú tâm, và sự chú tâm ấy luôn có giá của nó: giá của thời gian, của năng lượng, của việc tạm gác lại những bận tâm khác.

Văn kiện Hướng tới sự hiện diện tròn đầy nói rất rõ: hiện diện không chỉ là được kết nối, mà là sẵn sàng, lắng nghe, và tham dự cách chân thành (số 77). Khi thiếu những yếu tố ấy, sự kết nối chỉ còn là kỹ thuật, chứ chưa phải là mối quan hệ.

Đức Giêsu là mẫu gương rõ ràng nhất cho kiểu hiện diện này.

Tin Mừng kể lại rằng Người thường dừng lại. Dừng lại để lắng nghe tiếng kêu của người phụ nữ bị băng huyết (x. Mc 5,30–34). Dừng lại để nhìn lên và gọi tên Da-kêu (x. Lc 19,1–10). Dừng lại trước những con người mà xã hội lúc đó thường lướt qua.

Sự hiện diện của Người chữa lành không phải vì Người nói nhiều, mà vì Người ở trọn vẹn với người đối diện. Ánh nhìn của Người không vội vàng. Sự chú tâm của Người không bị chia cắt.

Chính kiểu hiện diện ấy làm cho con người cảm thấy được nhìn thấy, được biết đến, và được yêu thương—cho dù là một người bị phong hủi hay là một người tội lỗi.

Đối với người Kitô hữu, hiện diện không phải là một kỹ năng giao tiếp đơn thuần. Đó là một hành vi thiêng liêng. Một cách tham dự vào tình yêu tự hiến của Thiên Chúa.

Tông huấn Evangelii Gaudium nhắc một nguyên tắc rất quan trọng: “Thời gian thì quan trọng hơn không gian” (số 222). Nghĩa là tình yêu không được đo bằng tầm ảnh hưởng hay độ bao phủ, mà bằng khả năng ở lại, kiên nhẫn, và để cho điều tốt lớn lên theo tiến trình của nó.

Trong thế giới số, nguyên tắc này mang một ý nghĩa rất cụ thể.

Ta có thể tiếp cận rất nhiều người cùng lúc, nhưng lại không thật sự hiện diện với ai.

Ta có thể phản hồi rất nhanh, nhưng lại thiếu chiều sâu.

Ta có thể “thả tim”, nhưng không thật sự chạm đến trái tim.

Ta có thể kết bạn, nhưng không thực sự bước vào một mối tương quan.

Sống “hiện diện chân tình” trên mạng, vì thế, không có nghĩa là phải online nhiều hơn. Trái lại, nó thường đòi hỏi ta online có chọn lọc hơn. Chọn những khoảnh khắc để thật sự ở lại, thay vì luôn lướt qua.

Trong không gian số, sự hiện diện có thể trở thành một hình thức bác ái.

Một lời bình luận tử tế dưới một bài đăng đầy tổn thương.

Một biểu tượng cầu nguyện gửi đi với lòng chân thành.

Một phản hồi chậm nhưng được suy nghĩ kỹ, thay vì một phản ứng tức thì.

Một lời góp ý mang tính xây dựng thay vì chỉ trích nặng nề.

Những cử chỉ ấy rất nhỏ. Nhưng đối với người đang cảm thấy bị bỏ quên, chúng có thể mang ý nghĩa rất lớn. Chúng nói lên rằng: “Bạn không vô hình.”

Văn kiện Hướng tới sự hiện diện tròn đầy khẳng định rằng sống hiện diện có nghĩa không rút lui vào cô lập, mà là xây dựng một “văn hóa gặp gỡ” (số 19). Nghĩa là dùng chính các phương tiện số để đồng hành, khích lệ, và chia sẻ niềm vui cũng như nỗi buồn của người khác.

Hiện diện như thế không đòi hỏi ta phải có câu trả lời cho mọi vấn đề. Nhiều khi, điều người khác cần không phải là giải pháp, mà là một người chịu ở lại với họ trong lúc khó khăn.

Trong một thế giới mà sự chú ý bị phân mảnh và bị mua bán, việc trao ban sự chú tâm trở thành một hành vi đi ngược dòng. Nó không mang lại nhiều lợi ích tức thì. Nó không tạo ra nhiều tương tác. Nhưng nó phản chiếu rất rõ cách Thiên Chúa yêu thương: chậm rãi, kiên nhẫn, và không điều kiện.

Hiện diện chân tình, vì thế, không phải là điều thêm thắt cho đời sống đức tin. Nó là một trong những cách rất cụ thể để sống đức tin, ngay giữa những dòng tin, màn hình và cuộc trò chuyện tưởng chừng rất đời thường.

Tải sách bản full tại đây. 

Chương 3 - Phúc thay người hiện diện chân tình, vì họ tạo không gian cho sự gặp gỡ (Phần 2)

 

Hiện diện qua trung gian: Thật hay ảo?

 Khi nói đến mạng xã hội, nhiều người đặt câu hỏi: Liệu có thể gọi sự hiện diện qua màn hình là “hiện diện thật” không?

Ta không ở cùng phòng. Không chạm tay. Không nhìn thấy nhau trực tiếp. Chỉ có chữ viết, hình ảnh, âm thanh. Liệu chừng đó có đủ để gọi là hiện diện? Truyền thống của Giáo Hội trả lời: Có—nhưng theo một cách khác.

Con người từ xưa đến nay vẫn luôn dùng các phương tiện để mở rộng sự hiện diện của mình vượt qua khoảng cách. Một lá thư viết tay mang theo không chỉ thông tin, mà cả tấm lòng người gửi. Một cuộc gọi điện thoại, một chương trình phát thanh, một thông điệp được đọc chung trong cộng đoàn—tất cả đều là những hình thức hiện diện qua trung gian.

Thánh Phaolô là một ví dụ rất đẹp. Dù không luôn có mặt thể lý, ngài vẫn hiện diện mạnh mẽ trong đời sống các cộng đoàn tín hữu thời sơ khai qua thư từ. Văn kiện  Hướng tới sự hiện diện tròn đầy nhắc rằng, đối với thánh Phaolô, không có sự chia cắt giữa hiện diện thể lý và hiện diện qua lời viết, bởi vì cả hai đều phục vụ cho hiệp thông (số 46).

Các thư của ngài không chỉ chuyển tải giáo huấn. Chúng xây dựng cộng đoàn, nối kết các Giáo Hội địa phương với nhau, và giữ cho mối dây hiệp thông không bị đứt đoạn.

Trong đời sống phụng vụ, thực tại này còn được thể hiện sâu xa hơn nữa. Các bí tích là những dấu chỉ hữu hình làm cho ân sủng vô hình trở nên hiện diện. Nước, bánh, rượu, lời nói—tất cả đều là những phương tiện, nhưng qua đó, Thiên Chúa thật sự đến gần con người. Theo cách tương tự, hình ảnh thánh, Kinh Thánh, biểu tượng và nghệ thuật thánh đều giúp Đức Kitô hiện diện với tín hữu, dù qua trung gian của hình ảnh và ngôn từ.

Tải sách bản full tại đây. 

Chương 3 - Phúc thay người hiện diện chân tình, vì họ tạo không gian cho sự gặp gỡ (Phần 1)

Trong đời sống hôm nay, có một nỗi sợ âm thầm đang chi phối rất nhiều người, dù không phải lúc nào cũng được gọi tên. Đó là nỗi sợ bị bỏ lại phía sau, sợ mình không còn hiện diện trong dòng chảy chung của thế giới.

Người ta gọi nỗi sợ ấy là FOMO (fear of missing out)—nỗi lo sợ mình sẽ “bỏ lỡ” điều gì đó đang xảy ra. Không chỉ là bỏ lỡ một tin tức hay một xu hướng mới, mà sâu xa hơn, là nỗi sợ mình không còn thuộc về cuộc trò chuyện chung, không còn ở “trong cuộc”.

Chính vì nỗi sợ ấy, nhiều người cảm thấy mình phải luôn cập nhật, luôn theo kịp, luôn bắt “trend”, luôn hiện diện. Điện thoại gần như không rời tay. Thông báo liên tục xuất hiện. Tin tức, hình ảnh, video nối tiếp nhau, cuốn con người vào một dòng chảy không có điểm dừng.

Kết nối trở thành một áp lực.

Và sự hiện diện, thay vì mang lại tự do, lại dần trở thành một gánh nặng phải mang.

Và vì thế, nghịch lý thay, sự hiện diện đích thật lại ngày càng hiếm.

Ta có mặt trong nhiều cuộc trò chuyện cùng lúc, nhưng hiếm khi ở trọn vẹn với một người.

Ta biết rất nhiều chuyện đang xảy ra, nhưng lại không thật sự ở đó cho ai. Ta hiện diện khắp nơi, nhưng lại thường xuyên cảm thấy trống rỗng.

Mạng xã hội giữ ta trong một trạng thái rất lạ: ở mọi nơi và không ở đâu cả. Chính trong bối cảnh đó, người Kitô hữu được mời gọi sống một cách hiện diện rất khác. Không phải là hiện diện ồn ào, không phải là luôn lên tiếng, càng không phải là xuất hiện liên tục.

Đó là một kiểu hiện diện bén rễ trong mầu nhiệm Nhập Thể.

Thánh Gioan viết một câu rất đơn sơ, nhưng không ngừng làm nền cho toàn bộ đức tin Kitô giáo: “Ngôi Lời đã làm người và cư ngụ giữa chúng ta” (Ga 1,14).

Thiên Chúa không cứu độ con người bằng cách gửi thông điệp từ xa.

Người đến gần.

Người ở lại.

Người “dựng lều” giữa nhân loại,

chia sẻ thân phận, nhịp sống,

niềm vui và nỗi đau của con người.

Sự hiện diện của Đức Kitô không phải là sự hiện diện trừu tượng. Đó là sự hiện diện cụ thể, có khuôn mặt, có ánh nhìn, có thời gian dành cho từng người. Chính kiểu hiện diện đó đã chữa lành, nâng đỡ và biến đổi. Và đó cũng là kiểu hiện diện mà người môn đệ được mời gọi phản chiếu—kể cả trong thế giới số.

Tải sách bản full tại đây.