Trong một hệ sinh thái luân lý bị chi phối
bởi các hạ tầng số, động lực có ảnh hưởng sâu rộng nhất chính là cách thức sự
chú ý của con người được tổ chức và định hướng. Trong cuốn sách Principles
of Psychology (Các nguyên lý của Tâm lý học - 1890), triết gia William
James đã bày tỏ quan điểm rằng một nền giáo dục xuất sắc phải cải thiện được khả
năng chú ý của học sinh. Ông viết: “Việc rèn luyện để mang sự chú ý đang xao
nhãng trở lại một cách tự nguyện, hết lần này đến lần khác, chính là gốc rễ của
phán đoán, tính cách và ý chí”.[i] Nữ triết gia người Pháp
Simone Weil, người có ảnh hưởng lớn đến tư tưởng Kitô giáo hiện đại, đã từng nhận
xét rằng, “Sự chú ý là hình thức hiếm có nhất và thuần khiết nhất của lòng quảng
đại” (“L’attention est la forme la plus rare et la plus pure de la
générosité”).[ii]
Bà cũng đưa ra một định nghĩa kinh điển: “Sự chú ý ở mức độ cao nhất cũng chính
là lời cầu nguyện”.[iii]
Truyền thống luân lý Kitô giáo hằng khẳng
định rằng sự chú tâm là “trái tim của năng lực hành động nhân vị”[iv] và là điều kiện tiên quyết
cho năng lực phân định của lương tâm. Công đồng Vatican II đã mô tả lương tâm
như là “trung tâm sâu kín nhất và là cung thánh của con người”, nơi nhân vị hội
ngộ với chân lý luân lý và tiếng gọi của trách nhiệm (GS §16). Sự phân định này
không thể diễn ra tức thời mà đòi hỏi một không gian nội tâm tĩnh lặng, nơi nhận
thức, suy tư và phán đoán có đủ thời gian để trưởng thành (TFP §34).[v]
Tuy nhiên, các môi trường kỹ thuật số hiện
đại đang tái cấu trúc tận căn những điều kiện cho phép sự chú tâm này phát triển.[vi] Các nền tảng không chỉ
đơn thuần truyền tải dữ liệu mà còn chủ động điều tiết cách con người tiếp cận
thực tại. Thông qua các thuật toán xếp hạng, hệ thống gợi ý và vòng phản hồi
thích ứng, môi trường số ưu tiên những nội dung mang tính mới mẻ, gây hưng phấn
hoặc kích động cảm xúc mạnh nhằm thúc đẩy sự tương tác.[vii] Theo đó, những gì xuất
hiện trên dòng thông tin của người dùng không phải là sự phản ánh khách quan thực
tại, mà là kết quả của các tiến trình toán học phức tạp dựa trên dữ liệu về
hành vi của người dùng trong quá khứ.
Hệ quả của quá trình này vượt xa sự bùng nổ
về lượng thông tin; nó dẫn đến một sự chuyển dịch trong nhịp điệu và cấu trúc của
nhận thức. Môi trường kỹ thuật số có xu hướng khuyến khích những phản ứng tức
thời hơn là sự phản tỉnh kéo dài.[viii] Từ đó, có thể hiểu rằng
thông tin kỹ thuật số vận hành như những kích thích liên tục, đòi hỏi các phản ứng
nhanh (như like, share, comment), thay vì tạo điều kiện cho sự thinh lặng
cần thiết cho việc suy tư.[ix] Các thông báo liên tục,
dòng chảy nội dung vô tận và các đề xuất cá nhân hóa góp phần tạo nên một kiểu
tương tác phân mảnh. Theo thời gian, những động lực này âm thầm định hình các
thói quen nhận thức tiền phản tỉnh, qua đó khiến chủ thể dần quen với việc phản
ứng tức thời thay vì dừng lại để suy xét cẩn trọng.
Theo nhận xét của các chuyên gia, sự suy
giảm khả năng chú ý không phải là một tác dụng phụ ngẫu nhiên của công nghệ, mà
trái lại, là một đặc tính nằm trong chính thiết kế của nó.[x] Các nghiên cứu gần đây về
nền tảng số đã chuyển trọng tâm từ hiện tượng mất tập trung cá nhân sang phân
tích cách các hệ thống công nghệ điều phối sự chú ý mang tính cấu trúc.[xi] Việc khai thác các đặc
tính tâm lý học nhận thức để giữ chân người dùng có thể được giải thích rõ hơn
qua sự phân biệt của Daniel Kahneman giữa tư duy trực giác nhanh (“Hệ thống 1”)
và tư duy suy xét chậm (“Hệ thống 2”).[xii] Môi trường kỹ thuật số
hiện nay đang tạo ra một “độ dốc nhận thức” thuận lợi cho các phản ứng nhanh của
Hệ thống 1, đồng thời tạo ra rào cản khiến các quá trình suy xét chậm và phản tỉnh
của Hệ thống 2 khó được duy trì.
Dưới góc nhìn luân lý, sự chuyển dịch này
mang lại những hệ quả nghiêm trọng. Khả năng phân định thiện ác đòi hỏi những “khoảng
lặng” để phân định và đánh giá tình huống. Khi môi trường liên tục kích thích
các phản ứng bản năng, không gian cho việc suy xét dần bị thu hẹp. Vấn đề cốt yếu
không phải là sự tiêu biến hoàn toàn của khả năng tư duy, mà là các điều kiện hạ
tầng hỗ trợ cho sự suy tư ấy đang trở nên mong manh.
Suy tư thần học Kitô giáo khẳng định rằng
việc chiếm lĩnh chân lý đòi hỏi một sự chú tâm kiên nhẫn đối với thực tại, điều
vốn khác biệt căn bản với năng lực xử lý dữ liệu tốc độ cao của máy móc. Harris
Wiseman gọi thái độ này là “sự hiểu biết chậm” (slow knowing). Theo ông,
sự hiểu biết chậm rãi hàm ý một đức tính kiên nhẫn và sự sẵn lòng dấn thân vào
thực tại, thay vì chỉ dừng lại ở những cái nhìn lướt qua hay quét nhanh bề mặt;
đó là sự hiện diện đủ lâu để cho phép “những tầng ý nghĩa sâu xa hơn được hiển
lộ” qua dòng thời gian.[xiii] Những luận điểm gần đây
của các học giả Công giáo về trí tuệ nhân tạo tái khẳng định rằng trí tuệ con
người mang tính tham dự và tương quan, tách biệt hoàn toàn với các tiến trình
tính toán thuần túy.[xiv] Hiểu biết đích thực chỉ
nảy sinh từ sự gặp gỡ kiên trì với thực tại, nơi con người lắng nghe và để cho
chân lý tự hiện diện.
Trong hệ sinh thái luân lý kỹ thuật số, điều
này làm nổi bật tầm quan trọng đạo đức của các thói quen chú tâm. Khi sự tức thời
và phản ứng nhanh được ưu tiên tuyệt đối, chiều sâu chiêm niệm cần thiết cho
phân định luân lý sẽ bị xói mòn. Nhận thức dễ bị định hình bởi những gì xuất hiện
thường xuyên và nhanh chóng, trong khi những thực tại đòi hỏi sự hiện diện bền
bỉ lại dễ bị gạt ra ngoài lề.
Vì thế, việc hình thành lương tâm trong thời
đại số gắn liền mật thiết với việc rèn luyện năng lực chú tâm. Phán đoán luân
lý cần những khoảnh khắc dừng lại chủ ý, có thể gọi là các “ma sát luân lý” (moral
frictions), nhằm nối kết nhận thức với tự do. Trong một môi trường bị chi
phối bởi các kích thích không ngừng, những khoảng dừng này không còn là trạng
thái mặc định, mà trở thành những thực hành nhân đức cần được nuôi dưỡng một
cách tự giác. Nhìn nhận sự chú ý như một chiều kích luân lý giúp làm sâu sắc
thêm khái niệm hệ sinh thái kỹ thuật số: Đạo đức không chỉ nằm ở nội dung thông
tin, mà còn ở cách thức các môi trường công nghệ định hình những thói quen giúp
con người tiếp cận thế giới và đưa ra những phán đoán.
[i]
William James, The Principles of Psychology, vol. 1 (New York: Henry
Holt and Company, 1890), 424.
[ii]
Simone Weil, La Pesanteur et la grâce (Paris: Librairie Plon, 1947),
117.
[iii]
Simone Weil, Waiting for God, trans. Emma Craufurd (New York: G. P.
Putnam’s Sons, 1951), 105–106.
[iv] Scherz and Green, Reclaiming Human Agency, 156.
[v]
Dicastery for Communication, Towards Full Presence: A Pastoral Reflection on
Engagement with Social Media (Vatican City: Libreria Editrice Vaticana,
2023).
[vi]
Vallor, The AI Mirror, 88-92.
[vii]
Taina Bucher, “The Algorithmic Imaginary: Exploring the Ordinary Affects of
Facebook Algorithms,” Information, Communication & Society 20, no. 1
(2017): 30–44, https://doi.org/10.1080/1369118X.2016.1154086;
Tarleton Gillespie, Custodians of the Internet: Platforms, Content
Moderation, and the Hidden Decisions That Shape Social Media (New Haven,
CT: Yale University Press, 2018).
[viii]
A. Zimmerman, J. Janhonen, and M. Saadeh, “Attention Span and Tech Autonomy as
Moral Goods and Societal Necessities,” DISO 2 (2023): 23, https://doi.org/10.1007/s44206-023-00053-3
[ix] Byung-Chul Han, Infocracy: Digitality and the
Crisis of Democracy (Cambridge: Polity Press, 2022
[x]
Flicka Miracle Simarmata, “The Decline of Attention Span in the Digital Era,” Swiss
German University, February 2, 2026, https://sgu.ac.id/the-decline-of-attention-span-in-the-digital-era/
[xi]
Bucher, “The Algorithmic Imaginary”; Gillespie, Custodians of the Internet.
[xii]
Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow (New York: Farrar, Straus and
Giroux, 2011).
[xiii] Harris
Wiseman, “Knowing Slowly: Unfolding the Depths of Meaning,” Zygon 57, no. 3 (September
2022): 721–722.
[xiv]
Gaudet et al., Encountering Artificial Intelligence.
No comments:
Post a Comment